Người lan tỏa văn hóa Việt

Mai Văn Phấn

Tiến sĩ Ramesh Chandra Mukhopadhyaya đã rời xa chúng ta vào một ngày cuối hạ, tại bang Bengal, Ấn Độ – vùng đất hội tụ linh khí phương Đông, nơi sản sinh nhiều hiền triết, thi nhân và tư tưởng lớn. Sự vắng bóng của ông để lại khoảng trống trong lòng những người yêu quý và trân trọng tri thức. Dẫu đã đi xa, tiếng nói trí tuệ, nhân văn cùng tình cảm sâu nặng ông dành cho Việt Nam vẫn vang vọng. Di sản sáng tạo và các công trình nghiên cứu của ông in đậm trong tâm trí bạn đọc Việt Nam và bạn bè khắp thế giới. Xin cúi đầu tiễn biệt ông – người khơi dậy niềm tự hào và vẻ đẹp văn hóa Việt qua cái nhìn thấu suốt của một học giả Ấn Độ uyên bác, một nhà văn hóa lớn hướng đến giá trị nhân bản phổ quát.

Sinh ra bên dòng sông Hằng linh thiêng – biểu tượng của sức sống, thanh lọc và tái sinh – Tiến sĩ Ramesh sớm được nuôi dưỡng trong không gian thấm đẫm tinh thần triết học và thiền học Ấn Độ. Từ vùng đất nơi Đức Phật từng xuất thế, nơi lời kinh Veda hòa vào nhịp sống, ông hấp thụ và chuyển hóa tinh hoa ấy thành nền tảng tư duy học thuật. Am tường triết học, văn học, tôn giáo, ông dành đời mình truy tìm mạch chảy liên tục giữa các nền văn minh. Trong hành trình ấy, ông dành tâm huyết nghiên cứu văn hóa Việt Nam – đất nước nhỏ bé nhưng có truyền thống bền vững, phản ánh sức sống và khả năng tái tạo qua các thời kỳ lịch sử.

Dân tộc Việt Nam, qua lịch sử dựng nước và giữ nước, đã kiến tạo nền văn hóa thống nhất trong đa dạng, dung hòa tinh thần Phật giáo, Nho giáo và tín ngưỡng dân gian. Trong đời sống tinh thần, hoa sen là biểu tượng của thuần khiết, lòng yêu nước và phẩm giá con người – sống giữa khổ đau vẫn hướng về ánh sáng. Bằng nhãn quan triết gia Ấn Độ, Tiến sĩ Ramesh nhận ra trong hình ảnh hoa sen Việt Nam cuộc đối thoại giữa tâm linh và hiện thực, giữa cái cao siêu và cái bình dị. Ông viết: "Hoa sen là quốc hoa của Việt Nam, bởi loài hoa này cắm rễ trong bùn, giống như dân tộc Việt Nam vươn mình từ những năm dài máu lửa, nơi đất đai hòa trộn với mồ hôi và xương máu của những người yêu nước. Việt Nam đã kiêu hãnh giương cao vòng nguyệt quế tự hào từ mảnh đất bùn lầy, trỗi dậy từ dòng nước sông Hồng, như hoa sen vươn mình khỏi mặt nước. Vẻ đẹp thiên nhiên và văn hóa của Việt Nam đã chinh phục cả thế giới, giống như hương sắc của hoa sen lan tỏa."

TS. Ramesh thấu hiểu đời sống người dân Việt Nam. Ông viết về người nông dân với lòng trìu mến, nhận ra vẻ đẹp thuần hậu trong lao động và tâm hồn họ: "Việc canh tác lúa nước đã có từ thời kỳ đồ đá. Đến ngày nay, những cánh đồng 'thẳng cánh cò bay' vẫn trải dài ở vùng đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long... Cày ruộng từ xa xưa đã là một sự kiện quan trọng ở Việt Nam, khi các vị vua từng đích thân đặt nhát cày đầu tiên trong lễ Tịch điền." Từ đó, ông nhận thấy những tầng văn hóa sâu kín được kết tinh qua hàng nghìn thế hệ. Ông cũng nhắc đến truyền thuyết về con trâu – biểu tượng của nền văn minh lúa nước, được chọn làm linh vật của SEA Games. Theo ông, "mỗi con trâu là một vị thần bị đày xuống trần gian, trở thành biểu tượng văn hóa lúa nước của người Việt."

TS. Ramesh còn quan tâm đến yếu tố thẩm mỹ trong đời sống văn hóa Việt, trong đó màu sắc đóng vai trò phản ánh tinh thần dân tộc. Ông viết: "Trong văn hóa Việt Nam, màu vàng tượng trưng cho sức khỏe, hạnh phúc và thịnh vượng. Màu tím, ngược lại, tượng trưng cho hoài niệm, sự mong manh và nỗi buồn... Màu trắng tượng trưng cho sự trong sạch, còn màu đen tượng trưng cho tội lỗi." Qua phân tích ấy, ông lý giải tính giản dị, khoáng đạt và cân bằng của tâm hồn Việt – nơi thiên nhiên và con người hòa quyện.

Với trí tuệ sắc sảo, TS. Ramesh khơi dậy các truyền thuyết dân gian Việt Nam, xem đó như nền tảng đạo lý hướng con người đến nhân ái và lương thiện. Ông viết: "Cây cối là một đặc điểm tái diễn trong thần thoại Việt Nam. Một cây đa mọc lên từ đất và bám rễ vào Mặt trăng. Cây sinh ra trái, và con chim ăn trái đó. Đổi lại, chim cho chủ cây nghèo nhưng lương thiện vô số bạc vàng... Những truyện thần thoại Việt Nam miêu tả nhân dân như là hậu duệ của các đấng thần linh từ thiên đình."

Ông cũng dành nhiều chú giải tinh tế cho phong tục Việt Nam như tảo mộ, cúng giỗ tổ tiên – những nghi lễ biểu trưng cho đạo hiếu và ý thức cội nguồn: "Thực ra, hoa cúc không đặc trưng cho mùa nào trong năm. Nhưng ở Việt Nam, chúng thường nở vào tháng Chín và tiếp tục nở đến Tết Nguyên đán. Người ta hái hoa cúc đặc biệt vào ngày Tết, trong lễ tảo mộ và vào ngày cúng giỗ tổ tiên. Lễ tảo mộ diễn ra vào ngày cuối cùng của năm âm lịch. Vào ngày này, mọi người đi viếng mộ tổ tiên và trang trí lại mộ phần."

Trong nhiều tiểu luận, ông khắc họa hình ảnh mái nhà Việt Nam – trung tâm của đời sống làng xã, nơi lưu giữ bản sắc văn hóa lúa nước: "Có nhiều loại kiến trúc và mái nhà khác nhau trên đất nước Việt Nam. Có mái nhà lợp bằng lá dừa, lá cọ. Có mái nhà bằng tre, và cũng có mái nhà lợp ngói, trang trí bằng hình con rồng... Mái nhà là biểu tượng của bản ngã bên trong, mang tính chất thiên không. Những bức tường tượng trưng cho tinh thần, còn nền nhà đại diện cho thiên nhiên. Mái nhà, theo cách nói hàng ngày, mang hàm ý là nơi trú ẩn khỏi sự vô thường."

Thói quen pha trà, thưởng trà được ông xem như biểu hiện tinh tế của văn hóa Việt. "Uống trà là một lối sống ở Việt Nam. Trong mọi dịp, người ta đều dùng trà, và với người dân Việt Nam, mọi thời gian dường như đều là thời gian của trà... Việc uống trà thanh lọc phẩm hạnh và đề cao đạo đức – điều mà những bậc cao niên tin tưởng. Uống trà đã là một truyền thống của người dân Việt Nam."

Ông còn cho rằng nghệ thuật pha trà đã trở thành phương thức di dưỡng tinh thần, hướng con người đến an nhiên và tĩnh tại: "Trà gắn bó mật thiết với nền văn hóa Việt... Trong mỗi gia đình Việt Nam, luôn có một bộ ấm chén đặt trên bàn thờ để dâng cúng gia tiên. Pha trà hay hãm trà là một nghệ thuật."

Với cách tiếp cận liên văn hóa, TS. Ramesh dành nhiều tiểu luận và bình chú sắc sảo cho văn học Việt Nam. Dịch giả Phạm Văn Bình nhận xét trong lời giới thiệu “Giải mã hoa giấu mặt”: "Qua những bài chú giải, TS. Ramesh thể hiện sự uyên bác, hiểu biết sâu sắc về đất nước, con người, phong tục và lịch sử Việt Nam. Ông khai mở những địa tầng văn hóa rất độc đáo và phong phú... Các bài chú giải của TS. Ramesh khi được công bố đều thu hút bạn đọc Việt Nam và quốc tế, mang đến cho họ niềm say mê trước vẻ đẹp linh thiêng và đầy bí ẩn của thơ ca."

Tiến sĩ Ramesh Chandra Mukhopadhyaya sinh ngày 11 tháng 2 năm 1947, qua đời ngày 4 tháng 8 năm 2024. Ông sở hữu ba bằng thạc sĩ ở các chuyên ngành tiếng Anh cổ điển, tiếng Anh hiện đại, Lịch sử hiện đại; thêm bằng Văn học so sánh, Tiến sĩ Văn học kinh điển Pali, cùng chứng chỉ y học vi lượng đồng căn. Ông công bố nhiều công trình học thuật trong các lĩnh vực tôn giáo học, xã hội học, văn học, kinh tế, chính trị, thể hiện tri thức đa ngành hiếm có.

TS. Ramesh là học giả uyên bác, đồng thời là nhà thơ, nhà văn với tâm hồn nhân hậu và tư duy triết học sâu sắc. Hành trình học thuật của ông minh chứng cho khả năng dung hợp giữa hai nền văn hóa lớn – Ấn Độ và Việt Nam, nơi các giá trị tinh thần phương Đông được soi chiếu trong đối thoại liên văn hóa. Với nền học vấn vững chắc, ông không dừng ở bình diện lý thuyết mà luôn hướng đến khai mở tiềm năng văn hóa, đánh thức chiều sâu tư tưởng và thẩm mỹ trong di sản nhân loại. Các nghiên cứu về văn hóa Việt Nam của ông góp phần xác lập hướng tiếp cận mới, giàu tính đối thoại và giá trị học thuật, giúp Việt Nam hiện diện sâu hơn trong không gian văn hóa Á Đông.

Di sản mà Ramesh Chandra Mukhopadhyaya để lại mang ý nghĩa học thuật và nhân văn sâu xa, khơi gợi đối thoại giữa các dân tộc và nền văn minh. Dù ông đã rời cõi tạm, ánh sáng trí tuệ và tài năng của ông vẫn lan tỏa, truyền cảm hứng cho những ai gắn bó và khát vọng khám phá chiều sâu văn hóa Việt Nam.

Chú thích:

Những đoạn in nghiêng trích từ hai cuốn sách: “Giải mã hoa giấu mặt” (NXB Hội Nhà văn, 2015) và “Tĩnh lặng” (NXB Hội Nhà văn, 2018), gồm các tiểu luận và bình chú về thơ Mai Văn Phấn của TS. Ramesh Chandra Mukhopadhyaya.

Từ phải qua: nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn, TS. Ramesh, nhà thơ Mousumi Ghosh (Ấn Độ) và MVP. Hà Nội, 2015