“Thiên Đàng Ở Trong Tôi” – một mỹ học nội tâm

(Đọc “Thiên Đàng Ở Trong Tôi” của Hoài Thương, chuẩn bị xuất bản)

Sơ Maria Trần Hoàng Hoài Thương

Vincent Mai Văn Phấn

“Tôi cho là mình đã tìm thấy được Thiên Đàng ở trần gian,

bởi vì Thiên Đàng tức là Chúa, mà Chúa lại ở trong linh hồn tôi.[1]”

Thánh Êlisabeth Chúa Ba Ngôi

Trong đời sống văn hóa và tôn giáo đương đại, không thiếu những cuốn sách bàn về Thiên Chúa, đức tin hay linh đạo. Tuy nhiên, không phải tác phẩm nào cũng tạo được không gian nội tâm đủ sâu để người đọc dừng lại, lắng nghe và tái định vị mình trước mầu nhiệm Thiên Chúa. Có những cuốn sách không đến với người đọc bằng sự mới lạ của ý tưởng hay tham vọng thuyết giảng, mà bằng một độ lặng có chủ ý; nơi đó, ngôn ngữ văn chương dường như tự rút lui để nhường chỗ cho chiêm niệm. “Thiên Đàng Ở Trong Tôi” của tác giả Hoài Thương (bút danh của Sơ Maria Trần Hoàng Hoài Thương – Dòng Mến Thánh Giá Đà Lạt) có thể được đặt vào một văn mạch hiếm hoi ấy.

Cuốn sách xuất hiện trong bối cảnh những nghịch lý quen thuộc của đời sống đức tin hôm nay: con người có thể biết rất nhiều về Thiên Chúa, nhưng lại ngày càng thiếu cảm thức về hiện diện của Ngài. Nhịp sống gấp gáp và việc thực hành tôn giáo thiếu chiều sâu có thể làm đời sống nội tâm trở nên rời rạc, nghèo nàn. Câu hỏi “Thiên Chúa ở đâu?” vì thế không phải là nghi vấn của kẻ không tin, mà là thao thức âm thầm của chính những người tin. “Thiên Đàng Ở Trong Tôi” không trực tiếp trả lời câu hỏi ấy bằng lý thuyết hay mệnh đề thần học, mà bằng một cách nhìn khác: thay vì tìm Thiên Chúa ở bên ngoài, con người được mời gọi nhận ra Ngài như Tình Yêu đang ngự sâu trong tâm hồn mình.

Được hình thành trong linh đạo của Thánh Êlisabeth Chúa Ba Ngôi, cuốn sách không đi theo con đường diễn giải giáo lý hay khảo luận thần học theo nghĩa hàn lâm. Thánh Êlisabeth Chúa Ba Ngôi (1880–1906), nữ tu Dòng Kín Cát Minh, đã để lại cho truyền thống Kitô giáo một trực giác giản dị mà sâu xa: Thiên Chúa Ba Ngôi cư ngụ trong linh hồn không phải là đặc ân của số ít người được tuyển chọn, mà là thực tại nền tảng của mọi Kitô hữu. Từ xác tín ấy, Thiên Đàng không bị đẩy về cuối đời như phần thưởng mai hậu, mà được nhận ra như điều đang khởi sự trong từng khoảnh khắc sống, từng giây phút thinh lặng, từng nhịp thở được ý thức trong đời thường. “Trong cung thánh nhỏ bé hết sức sâu kín của hồn tôi, đêm ngày tôi hằng gặp Giêsu, không bao giờ tôi ở một mình: Chúa Kitô của tôi đang cầu nguyện trong tôi và tôi cùng cầu nguyện với Người… Tôi hết sức cố gắng đi vào nội tâm, tự tan biến trong Ba Ngôi đang hiện diện ở đó.[2]”

“Thiên Đàng Ở Trong Tôi” triển khai xác tín ấy như một lộ trình nội tâm. Từng trang viết vận hành như những nhịp dẫn thiêng liêng, giúp người đọc rời khỏi bình diện hướng ngoại của đời sống thường nhật để đi vào chiều sâu tâm hồn mình. Trong viễn tượng này, Thiên Đàng không còn được hiểu thuần túy như viễn cảnh cánh chung thuộc về đời sau, mà như một tình trạng hiệp thông đang được kiến tạo và gìn giữ bởi sự hiện diện âm thầm và bền bỉ của Thiên Chúa Ba Ngôi trong linh hồn con người. “Chị không chỉ là người hướng dẫn, mà còn là người bạn tâm giao, một người chị dắt tay em bước vào thế giới nội tâm, nơi mà sự hiện diện của Thiên Chúa chính là nơi trú ẩn an bình nhất.” (Kiến tạo Thiên Đàng ngay hôm nay).

Từ điểm nhìn ấy, bài viết nhỏ này không chỉ nhằm giới thiệu nội dung hay xác lập nền tảng linh đạo của cuốn sách, mà đề xuất một cách đọc: “Thiên Đàng Ở Trong Tôi” như sự hình thành của một mỹ học nội tâm. Đây không phải là mỹ học của hình thức phô bày hay của cường độ cảm xúc, mà là mỹ học của thinh lặng, hiện diện và lắng sâu. Ở đó, cái đẹp không được hiểu như điều được trình hiện, mà như một kinh nghiệm được lưu giữ, được lắng nghe và được sống trong tương quan với Thiên Chúa. Theo nghĩa này, mỹ học nội tâm trở thành không gian nơi linh đạo Kitô giáo, khi đi vào ngôn ngữ văn học, tự diễn tả hành vi hiệp thông, trong đó cái đẹp gắn với sự hiện diện, thinh lặng và chiều sâu của mầu nhiệm Thiên Chúa.

Trong truyền thống mỹ học phương Tây, cái đẹp thường gắn với hình thức, tỷ lệ, ánh sáng hay cảm xúc được biểu đạt. Tuy nhiên, trong dòng linh đạo Kitô giáo, một quan niệm khác về cái đẹp đã dần được hình thành: cái đẹp nằm ở cư ngụ; không ở cường độ, mà ở độ lắng sâu; không chiếm lĩnh cảm giác, mà ở khả năng quy tụ con người về chính mình trong hiện diện của Thiên Chúa. Mỹ học nội tâm, theo đó, không nhằm gây ấn tượng, mà dẫn tới sự chuyển hóa nhịp sống bên trong. Thinh lặng trở thành không gian sinh thành, nhịp điệu chậm trở thành điều kiện của nhận thức, và hình ảnh không nhằm mô tả thực tại, mà khơi mở chiều sâu của suy niệm thiêng liêng. “Thiên Chúa hoàn toàn là Tình Yêu cư ngụ trong tâm hồn chúng ta. Tôi trao Người cho bạn, chính sự thân mật này với Người trong nội tâm đã là mặt trời tươi đẹp làm toả sáng đời tôi và đã làm cho tôi thành một Thiên Đàng dự kiến; đó là điều nâng đỡ tôi hôm nay trong đau khổ; tôi không sợ mình yếu đuối, chính yếu đuối cho tôi lòng trông cậy, vì Đấng dũng mãnh ở trong tôi và phẩm giá của Người là toàn năng[3]. “Lương tâm không chỉ là nơi phân định đúng sai mà còn là cửa ngõ, là cung thánh dẫn vào Thiên Đàng – nơi Thiên Chúa ngự trị và giao hòa với con người.” (Lương tâm – cung thánh của Thiên Đàng).

Trong truyền thống Kitô giáo, từ trực giác của thánh Augustinô – người đã nhận ra “Thiên Chúa hiện diện trong thâm tâm mình, sâu hơn chính mình và cao hơn chính mình[4]” – đến linh đạo cư ngụ của thánh Êlisabeth Chúa Ba Ngôi, tư tưởng về Thiên Chúa hiện diện trong nội tâm đã hình thành như dòng chảy âm thầm và bền bỉ. “Thiên Đàng Ở Trong Tôi” đón nhận trọn vẹn truyền thống ấy, nhưng không trình bày như hệ thống tư tưởng, mà như một xác tín được sống trong đời thường. Thiên Đàng không bị trì hoãn về tương lai, cũng không bị lý tưởng hóa như một trạng thái xuất thần hiếm hoi, mà được nhận ra như thực tại mong manh nhưng có thật, đang khởi sinh chính nơi đời sống của con người. “Chị nhận ra rằng Thiên Đàng không phải một phần thưởng cuối cùng, mà là bầu trời bao la nơi chị đang sống và yêu thương – mỗi ngày, mỗi phút giây. Và nhờ sự xác tín ấy, chị sống mà không để phí phạm bất kỳ giây phút nào, vì biết rằng mỗi khoảnh khắc là một phần của vĩnh cửu, một phần của sự kết hợp với Ba Ngôi Thiên Chúa.” (Khát vọng Thiên Đàng từng giây phút hiện tại).

Chính ở điểm này, cuốn sách cho thấy đóng góp đáng kể đối với văn xuôi linh đạo Công giáo Việt Nam đương đại. Thay vì đặt đời sống nội tâm như một chiều kích phụ thuộc hay dành riêng cho ít người “được mời gọi”, tác phẩm khẳng định chiều kích ấy như nền tảng phổ quát của đời sống đức tin. Thiên Chúa không chỉ được tôn thờ từ xa, mà được đón nhận như Đấng đã chọn ở lại; và con người, từ đó, không còn được hiểu trước hết như kẻ đi tìm, mà như nơi cư ngụ. Cách đặt vấn đề này mở ra viễn tượng trong đó mọi hành vi, mọi dấn thân và mọi giới hạn rất người đều có thể trở thành không gian của hiệp thông. “Thiên Đàng luôn hiện diện trong tâm hồn mỗi người, nhưng sự cảm nếm về Thiên Đàng nơi mỗi người, hoàn toàn tùy thuộc vào niềm khát vọng của ta về Thiên Đàng trong mỗi giây phút hiện tại, và nỗ lực không ngừng để làm cho khát vọng ấy nên hiện thực.” (Thiên Đàng ở trong tôi).

Về phương diện nghệ thuật, văn xuôi của Hoài Thương chọn cho mình một lối đi khiêm nhường. Ngôn ngữ tiết chế, nhiều khoảng trống, như thể mỗi câu viết đều chừa chỗ cho người đọc tự bước vào. “Tôi học thuộc lòng lời nguyện ấy như thể lần đầu bắt gặp một lối nhỏ mở ra vào cõi Thiên Đàng trong sâu thẳm lòng mình.” (Dẫn nhập). Hay, “Gần đến lúc chúng ta khép lại tập sách mỏng này, để mở rộng cửa Thiên Đàng nơi sâu thẳm tâm hồn mình và trong thế giới hiện đại ngày nay. Mỗi trang sách đã mang đến cho chúng ta những bài học quý giá từ cuộc đời chị thánh Êlisabeth Chúa Ba Ngôi, một cuộc sống tràn đầy tình yêu, hy sinh và sự tận hiến.” (Nguyện ước thay lời kết).

Hình ảnh thiên nhiên xuất hiện không làm phông nền, mà như những cửa sổ mở ra chiều sâu nội tâm. Nhịp văn khoan thai, nghiêng về thì thầm hơn là khẳng định, tạo nên một trạng thái an bình, nơi việc đọc trở thành cử chỉ lắng đọng hơn là chiếm hữu. Chính ở đây, mỹ học nội tâm được thể hiện trọn vẹn: cái đẹp không nằm ở thời điểm bùng nổ cảm xúc, mà ở sự bền bỉ của một trạng thái hiện diện; không ở việc chinh phục người đọc, mà ở khả năng đồng hành. “Mỗi bước chân vượt qua những núi đồi, băng qua những cánh rừng hay đồng cỏ xanh mướt, cô như đang tiến về phía trước với niềm tin tưởng và hân hoan, như thể thiên nhiên là một sân chơi rộng mở mà Thiên Chúa đã dành sẵn cho cô.” (Trở nên bạn hữu của Thiên Chúa Ba Ngôi). Ở đây cho thấy, mạch văn của Hoài Thương khoan thai, mở ra cảm thức chuyển động hơn là khẳng định. Nhịp câu trải dài, gắn liền với hành trình, khiến người đọc không đứng ngoài quan sát mà như hiệp hành, cùng hít thở trong không gian ấy. Cảm xúc được dẫn dắt nhẹ nhàng, không bung phá, nhưng bền bỉ, tạo nên một trạng thái an bình. Điều đáng chú ý là sự hòa quyện tự nhiên giữa thân phận con người và thế giới chung quanh, nơi niềm vui không đến từ chiếm hữu hay chinh phục, mà từ quá trình được đồng hành. Đoạn văn khép lại bằng dư âm sáng láng, gợi lên cảm giác được ủi an và được dẫn dắt để can đảm tiến bước.

Đặt trên nền tảng nhân học Kitô giáo, tác phẩm mời gọi thay đổi cách nhìn về con người: không phải như chủ thể tự tạo nên cái đẹp, mà như nơi đón nhận một sự hiện diện vượt quá mình. Sự mong manh và bất toàn, khi được đón nhận, trở thành con đường để Thiên Chúa hành động trong đời sống con người. Thiên Đàng, vì thế, không xuất hiện như thành quả của nỗ lực tinh thần hay kỹ thuật tu đức, mà như hoa trái của một tương quan được sống trong tín thác. “Càng sẵn sàng đón nhận những yếu đuối của bản thân, chúng ta càng mở lòng cho sự hiện diện của Thiên Chúa; đồng thời, làm cho Thiên Đàng trở nên sống động và rõ nét ngay trong tâm hồn mình.” (Cảm thức Thiên Đàng xuyên qua kinh nghiệm về yếu đuối và tội lỗi).

Ở bình diện mục vụ, cách tiếp cận này mang lại những hệ quả đáng lưu ý. Khi đời sống đức tin không còn bị quy giản vào hệ thống thực hành hay mức độ tham dự bề ngoài, mà được đặt nền trên kinh nghiệm hiện diện, thì cầu nguyện, phụng vụ và dấn thân không còn đối lập với đời sống thường nhật; trái lại, được nối kết từ bên trong, như những hình thức khác nhau của cùng một thực tại hiệp thông. Cuốn sách của Hoài Thương không cung cấp phương pháp hay kỹ thuật tu đức, nhưng khơi mở một lối sống đức tin có khả năng thấm vào đời thường, giúp con người hiện diện trọn vẹn hơn giữa công việc, các mối tương quan và những giới hạn rất người. “Hãy thật sự sống gần Ngài, thật sự sống trong Ngài. Lúc ấy những sinh hoạt bên ngoài, những tiếng động bên trong sẽ không thể là chướng ngại nữa. Chính Ngài sẽ giải phóng bạn. Hãy nhìn Ngài, hãy yêu mến Ngài. Tôi cầu xin Chúa Thánh Thần mặc khải cho bạn biết Thiên Chúa hiện diện trong bạn như tôi đã nói với bạn.[5]”

Ở cấp độ tiếp nhận, cuốn sách không áp đặt kinh nghiệm mẫu mực để người đọc noi theo, mà tạo ra một không gian trung gian, nơi kinh nghiệm cá nhân có thể gặp gỡ truyền thống linh đạo của Hội Thánh. Văn bản không chiếm lĩnh kinh nghiệm của người đọc, mà bảo vệ tự do nội tâm của họ, để mỗi người có thể nhận ra Thiên Đàng đang âm thầm khởi sự theo cách riêng của mình. “Lời kêu gọi này vang lên như một tiếng chuông nhắc nhở rằng Thiên Đàng không phải chỉ dành riêng cho một số người, mà là điều chúng ta có thể cùng nhau tạo dựng ngay trên trần gian.” (Khát vọng Thiên Đàng từng giây phút hiện tại).

So với một số tác phẩm linh đạo Công giáo Việt Nam đương đại vốn thiên về giáo huấn, hướng dẫn thực hành hoặc chia sẻ chứng từ, "Thiên Đàng Ở Trong Tôi" cho thấy một lựa chọn khác: không nhằm chỉ dạy hay thuyết phục, mà lặng lẽ kiến tạo một không gian chiêm niệm bằng ngôn ngữ văn chương. Cuốn sách không đặt người đọc trước những yêu cầu tu đức cụ thể, nhưng gần hơn với dòng văn xuôi suy niệm, nơi việc đọc trở thành hành vi dừng lại và lưu giữ. Chính sự tiết chế ấy giúp tác phẩm không rơi vào lối viết linh đạo quen thuộc, đồng thời góp phần làm phong phú văn xuôi linh đạo Công giáo Việt Nam.

Khi khép lại cuốn sách của Hoài Thương, điều đọng lại có lẽ không phải là những ý niệm, mà là một khoảng thinh lặng trong lòng, đủ để người đọc nhìn lại nhịp sống của mình, cách mình hiện diện giữa những bận rộn và những khoảng nội tâm đã lâu bị lãng quên. Trong khoảng lặng ấy, cuốn sách vẫn âm thầm ở lại như một dư vang; nơi kinh nghiệm thiêng liêng lắng xuống và nhắc nhớ rằng con người không đơn độc, và ngay nơi mong manh tâm hồn vẫn có một sự hiện diện bền bỉ và trung tín.

Giữa một thế giới dễ làm con người phân tán và hướng ngoại, “Thiên Đàng Ở Trong Tôi” không mời gọi thoát ly khỏi thực tại, mà khơi gợi một chuyển động trở về – không thu mình lại, nhưng để đi sâu hơn vào chính đời sống đang diễn ra. Đức tin, từ đó, không còn được cảm nhận như điều phải tìm kiếm ở bên ngoài hay đạt tới bằng nỗ lực tinh thần, mà như một thực tại có thể được sống và được trung thành trong từng khoảnh khắc.

Cuốn sách của tác giả Hoài Thương không kêu gọi sự đồng thuận tức thì, mà mở ra một khả năng: sống khác đi từ bên trong. Đó là con đường trở về, sống chậm lại, sống sâu hơn, và ở lại với sự hiện diện âm thầm của Thiên Chúa trong chính con người mình.

GP. Hải Phòng, 20/12/2025

Vinc. M.V.P

_________________________

[1] Nguồn: Conrad de Meester, Élisabeth de la Trinité. Biographie, Éditions du Cerf, Paris, 1980; Bản dịch tiếng Việt: Conrad de Meester, Chân Phước Êlisabeth Chúa Ba Ngôi, Cát Minh Nha Trang chuyển ngữ, NXB Thuận Hóa & Tủ sách Linh Hạnh, 1999, tr. 23. Tác giả Conrad de Meester, OCD (1936 – 2019) là một linh mục Dòng Cát Minh Chân Trần thuộc Tỉnh dòng Flanders. Ngài là nhà thần học linh đạo và là chuyên gia hàng đầu về Thánh Êlisabeth Chúa Ba Ngôi và Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu.

[2] Conrad de Meester, sách đã dẫn, tr. 76.

[3] Conrad de Meester, sách đã dẫn, tr. 275.

[4] Nguyên văn tiếng La-tinh: “Deus interior intimae meo et superior summo meo”. Thánh Augustinô, Tự Thuật, quyển III, chương 6, số 11.

[5] Conrad de Meester, sách đã dẫn, tr. 82. 

Dòng Mến Thánh Giá Đà Lạt