Cùng Bruce Weigl, chúng ta hiện hữu

Nhà thơ Bruce Weigl

Mai Văn Phấn

Nhà thơ Bruce Weigl vừa cho ra mắt tập thơ song ngữ Việt – Anh “Sự Mê Đắm của Hồ Gươm – The Ecstasy of Ho Guom” (NXB Hội Nhà văn, 2026), do Trần Lê Khánh chuyển ngữ, như sự cộng hưởng với không gian tinh thần của bạn đọc Việt Nam. Từng là người lính tham chiến tại Việt Nam giai đoạn 1967–1968, Bruce Weigl (sinh năm 1948 tại Lorain, Ohio, Hoa Kỳ) đã vượt qua những ám ảnh của quá khứ để trở thành người bạn gần gũi với chúng ta. Là tác giả của mười bốn tập thơ, hai lần lọt vào chung kết giải Pulitzer dành cho thơ và giải thưởng văn học Lannan, Bruce Weigl thường xuyên trở lại Hà Nội từ năm 1988 để sống, sáng tạo và dịch thuật trong sự giao hòa với văn hóa Việt Nam.

Nhà thơ xem tập thơ này tựa “một thoáng gặp gỡ với những linh hồn Hà Nội”, gợi ra những khoảnh khắc trong trẻo, làm ranh giới giữa quá khứ và hiện tại, hữu hình và vô hình trở nên mờ nhòe. Trong “Sự Mê Đắm của Hồ Gươm”, Hà Nội hiện ra một không gian thẩm mỹ – lịch sử, các lớp thời gian chồng lên nhau, cùng vang vọng: “Những giọng nói vút lên trên nền của tiếng ồn,/ vài cánh chim vừa được thả ra đúng lúc mặt trời mọc,/ những nông dân từ làng quê xa/ lặng lẽ cuốc bộ từ sớm hàng dặm đường/ và bày bán trên vỉa hè chờ những kẻ qua” (Phục sinh trên phố Lý Thường Kiệt). Mạch thơ mở cái nhìn thấu thị, những mảnh ghép đời sống được tái cấu trúc thành một chỉnh thể sống động. Trong trường cảm ấy, con người, thiên nhiên và những linh hồn cùng trình hiện trong trạng thái cộng sinh, giàu nội lực.

Mạch thơ từ đó đi vào chiều sâu nội tâm, nơi hiện hữu mang hình hài của ý thức và ký ức. Sự náo nhiệt của đời sống thực tại đôi khi lắng xuống, nhường chỗ cho những vận động âm thầm nhưng bền bỉ, khơi mở một bình diện khác, con người nhận ra phần sâu kín và đẹp nhất của mình. Ở đây, sự hiện hữu được cảm nhận như dòng chảy liên tục và lan tỏa. “Những giọng nói quen thuộc/ đã tách rời với thân xác/ trôi nổi như thể trong không gian/ như thể thời khắc của chúng cuối cùng đã đến." (Va chạm giữa những thế giới).

Con người trong thơ Bruce Weigl trở thành điểm hội tụ của nhiều dòng chảy, những cuộc trò chuyện thoáng qua trên đường phố, ám ảnh về chiến tranh chưa thể phai mờ, những linh hồn như chưa kịp rời đi, và cả những rung động rất tinh tế của đời sống thường nhật. Chính sự đồng hiện ấy cho thấy con người và vạn vật luôn hướng tới sự kết nối, cảm thông. “Đó là lý do vì sao/ bạn đứng yên, mà vẫn bị cảm giác/ cả thế giới quay cuồng quanh mình.” (Một ngày trong đời, Hà Nội). Con người không nắm giữ hay chi phối thế giới, mà ý thức rõ vị thế của mình trong mọi tương tác và biến đổi. Cảm giác ấy gợi trạng thái tỉnh thức, hiện diện chính là chấp nhận mình như một phần trong chuyển động của thế giới. “Khi mà những ngôn từ va chạm nhau trong tim/ thế giới mà em từng biết/ bốc cháy trong đam mê, bùng nổ” (Va chạm giữa những thế giới). Ở đây, nhận thức trở thành động lực bên trong, còn ngôn từ mở chiều sâu của thế giới nội tâm. Sự bùng nổ ấy giống như khoảnh khắc giải tỏa, khi con người chạm tới giới hạn và vượt qua nó; trong khoảnh khắc ấy, hiện diện được cảm nhận như quá trình tự làm mới không ngừng của ý thức.

Nương theo mạch chảy của tập thơ, có thể thấy tác giả thường đặt con người vào trạng thái trung gian, giữa quá khứ và hiện tại, thấu hiểu và bất khả tri. “Bạn thấy không/ không có lời tuyên bố thuần khiết nào/ về điều đã xảy ra,/ không ai nhận ra, ngoài tôi/ nhưng điều tôi muốn nói/ là về những gì không hiện diện/ ngay cả khi bạn nghĩ là có/ linh hồn bạn va chạm với một lực - rất rõ/ bạn không muốn biết.” (Chèn bất kỳ điều gì vào bức ảnh này). Người đọc được đặt vào một trạng thái nhận thức, khi việc tìm ý nghĩa không bao giờ diễn ra một cách rõ ràng hay trọn vẹn. Điều quan trọng là học cách đối diện với những ẩn giấu, những yếu tố vô hình nhưng vẫn ảnh hưởng đến cách ta cảm nhận thực tại. Chính sự chạm gặp với những điều không thể gọi tên ấy gợi ra chiều sâu khác trong thơ Bruce Weigl, con người chấp nhận sống trong trạng thái chưa hoàn tất, như một hành trình kiếm tìm.

“Sự Mê Đắm của Hồ Gươm” hiển lộ cuộc gặp gỡ gắn bó giữa Bruce Weigl và văn hóa Việt Nam. Ông bước vào đời sống nơi đây bằng lắng nghe và thấu cảm, chia sẻ những niềm vui, nỗi buồn, cả những khó khăn của đời sống. Chính sự dấn thân ấy đã kết tụ tình cảm sâu nặng và khiêm nhường, như một cách ông ở lại cùng mảnh đất này. "Tôi đã nghĩ cậu trông giống tôi đến mức/ không thể là một Việt Cộng/ nhưng rồi tôi hiểu chính tuổi tác quá trẻ, như tôi/ khiến cậu giống tôi, giống tất cả chúng tôi,/ những kẻ chờ đến lượt mình/ dưới mặt trời đang từ từ nung chảy." (Trái tim trần trụi, Khe Sanh, 1968). Mọi ranh giới dường như được tháo gỡ để hiển hiện bản chất mong manh và hữu hạn của con người trước lịch sử. Đó là cái nhìn thấu cảm, con người nhận ra mình trong người khác như một định mệnh chung; giải tỏa mọi đối lập, mở ra cách nhìn nhân văn hơn về con người.

Từ sự thấu cảm ấy, nhà thơ hướng về những tầng văn hóa và huyền thoại như điểm tựa tinh thần, cho khát vọng và niềm tin được tái sinh. "Nhưng có lần cô ấy khẽ kể/ thuở còn trẻ cô thường ra hồ vào ban đêm/ với hy vọng thấy con rùa nổi lên như trong truyền thuyết/ miệng ngậm thanh gươm/ sống hàng trăm năm để nhắc nhở con người/ đừng bao giờ khuất phục trước bạo quyền." (Gửi Hoàng Yến). Đây là chiều kích mang tính biểu tượng, con người tự tìm cách nâng đỡ mình trước những đứt gãy của lịch sử, hướng tới các giá trị bền vững được kết tinh. Chính sự hướng vọng ấy làm cho chiều kích tinh thần rộng mở, con người biết tái lập niềm tin và gìn giữ ý nghĩa của đời sống.

Tập thơ đã kiến tạo một cấu trúc không gian đặc biệt, những trải nghiệm được mở rộng theo hướng liên thông và đa tầng. Ngoài Hà Nội, những địa danh khác hiện lên như những điểm vọng của lịch sử. Những không gian ấy gắn với ký ức chiến tranh hay hậu chiến, khiến hiện tại luôn mở ra trường liên tưởng rộng lớn, xung động. Mỗi địa danh trong thơ Bruce Weigl, vì thế, trở thành một cảm thức sâu lắng và tự do: "Tôi cắm hương vào chiếc lư,/ cẩn trọng không làm xao động/ hàng chục nén khác” (Biến cố ở Ninh Bình).

Một số bài thơ của Bruce Weigl dịch chuyển vào miền trực cảm, di chứng của quá khứ hòa trong dòng chảy tâm thức, giúp ta cảm nhận rõ sự luân chuyển giữa nội tại và ngoại giới. Cấu trúc này giúp kết nối các địa danh lịch sử với những mạch cảm xúc, làm cho tập thơ gắn kết và giàu sức gợi. “Dù bạn đã lấy đi bao nhiêu,/ bạn vẫn trao lại nhiều hơn thế./... một hơi thở đã lấp đầy tôi/ đam mê hoang dại với ngôn từ,” (Vài lời cuối gửi đến những linh hồn).

Nhà thơ luôn phó thác cho dòng chảy của cảm xúc, của những tiếng nói khác, đồng thời lại giữ nhịp điệu chặt chẽ, như cách neo giữ năng lượng. Chính sự căng kéo giữa hai cực này tạo nên một trường thơ vừa tự do vừa được kiểm soát; trạng thái này rất gần với tinh thần thiền của phương Đông. "Tôi không thể ngừng kể câu chuyện/ từ phía bên kia, như thể miệng tôi/ là một vết thương hở, còn lời nói là máu." (Sự đe dọa của ngôn từ). Diễn ngôn trở thành một dòng chảy bị thúc ép, tứ thơ hiện ra như điểm giao cắt giữa đớn đau và giải thoát.

Qua bản dịch sát với nguyên tác và tinh tế của Trần Lê Khánh cho thấy, ngôn ngữ thơ Bruce Weigl giản dị mà lắng sâu, có câu gần với ngôn ngữ đời thường: "Em có thấy vậy cùng tôi không" (Chỉ là một sự sụp đổ nhẹ nhàng); “Tôi không thích nhìn du khách/ ngồi trên xích lô, được đẩy đi/ bởi sức đạp của một người đàn ông” (Trong bùn lầy của những cơn bão hoang vu, lũ mùa thu trắng xóa). Những hình ảnh bình dị ấy tựa con chim rời tổ, quả táo trong tay đứa trẻ, làn sóng nước xao động, hay những sợi tóc bạc... đều có khả năng mở ra những tầng nghĩa khác lạ. "Tôi biết mưa nói trực tiếp với tôi/ tôi nhận ra sự vĩnh cửu/ khi mưa nhìn thẳng vào mặt mình." (Mưa xuân). Chính nhờ sự giản dị ấy mà ngôn ngữ được vận hành thống nhất, cho phép những chi tiết đời thường được nâng lên thành các điểm kết tinh của trải nghiệm hiện sinh.

Con người trong “Sự Mê Đắm của Hồ Gươm” ý thức rõ giới hạn của mình trước thế giới. Họ lựa chọn cách sống tự do, hồn nhiên trong từng khoảnh khắc, như viên cuội lặng lẽ nằm dưới nắng sớm hay cánh bướm chập chờn giữa không trung. Ở đó, hiện hữu được hiểu như quá trình hồi sinh ngay trong lòng thực tại đa thanh, nhiều đắm mê. Từ hiện diện và đồng cảm ấy, hạnh phúc hình thành tự nhiên, không cần truy cầu ý nghĩa, mà nảy sinh trong sự chia sẻ, cảm thông. Có thể xem đây là âm hưởng chủ đạo của tập thơ, cũng là điều Bruce Weigl đã gợi ra trong lời tựa: “Ý đồ của tôi là đưa bạn vào những khoảnh khắc đồng cảm sâu sắc nhất, phản ánh bản chất con người chúng ta: sự kỳ tài của chúng ta hiện hữu, khi đối mặt với những gì ta chưa biết.”

Hải Phòng, 17/4/2026

M.V.P