Cây Pà Ngàn

Mai Văn Phấn

Một bà lão trong bản hé cửa, ngó về phía rừng, lẩm bẩm:

“Gió ni lạ lắm... chắc cây Pà Ngàn sắp đổ lá trái mùa...”

Có tiếng chân vội vã. Một bé gái, tóc rối, chân lấm bùn, chạy về, thở dốc.

“Anh A Dênh vô rừng với đoàn người phố, mang theo máy móc lớn lắm...”

Bà lão đưa tay vén mớ tóc bạc khỏi trán, mắt hướng về phía rừng.

“Chớ có đụng vào rừng. Chớ có đụng vào cây ấy...”

Bản Pa Dưng nằm dưới chân dãy Thạch Linh, giữa một vùng núi rừng miền Trung. Những cánh rừng phủ kín các sườn núi. Những nếp nhà sàn lợp mái cọ nằm dọc con suối lớn, ngày đêm nghe tiếng nước chảy. Người trong bản vào rừng lấy măng, kiếm củi, tìm tổ ong lấy mật. Những khoảnh nương cha ông để lại được các nhà chia nhau canh tác.

Hồi đầu tháng Ba, khi sương còn bảng lảng quanh triền núi, đoàn khảo sát của Viện Nghiên cứu Sinh thái và Môi trường rừng xuất hiện ở Pa Dưng. Họ mang theo máy đo địa từ trường, các ống nghiệm có ghi mã và những thùng đựng thiết bị. Đoàn đến đo đạc, lập bản đồ khu vực Thạch Linh để phục vụ dự án quy hoạch trên diện tích hàng chục héc-ta rừng. Theo bản quy hoạch, khu vực này sẽ có biệt thự, sân golf và tuyến cáp treo. Tuyến cáp treo dự kiến nối thung lũng Cỏ May với dãy đá Cổ Linh, chạy qua khu rừng nguyên sinh, đến chân thác nước tiếp tục tới hồ. Trên bản đồ, đường cáp đi qua ngay khu vực cây Pà Ngàn.

Đúng vào những ngày ấy, cây Pà Ngàn rụng lá trái mùa. Chẳng bao lâu, chuyện ấy lan khắp bản. Mấy người cao tuổi bàn chuyện làm lễ như mọi năm, nhưng lần này, nhựa đỏ rỉ ra từ thân cây khiến ai cũng lo ngại. Có người muốn chuẩn bị lễ vật ngay, người khác bảo cứ chờ xem cây còn xảy ra chuyện gì nữa. Già làng chưa đưa ra quyết định.

A Dênh cũng tham gia đoàn khảo sát. Sinh ra ở Pa Dưng, nay anh là kỹ sư môi trường. Tuyến quy hoạch trên bản đồ đi qua những khoảnh rừng bà con vẫn vào lấy măng, kiếm củi. Anh biết dự án sẽ làm thay đổi những nơi ấy, nhưng vẫn tin công việc của mình có thể giúp bản làng tìm được một hướng phát triển mới.

Ngay chỗ đường từ bản đi vào rừng, cây Pà Ngàn đã đứng đó từ đời nào. Gốc cây lớn đến mức ba người trưởng thành ôm không xuể. Những rễ lớn trồi khỏi mặt đất, ngoằn ngoèo quanh gốc, ăn sâu xuống dưới. Không ai trong bản biết nó thuộc loài cây gì. Từ đời này sang đời khác, người Pa Dưng gọi nó bằng cái tên kính cẩn là Cây Điềm Báo.

Thường vào tiết Đông chí, cây bắt đầu rụng lá. Những chiếc lá mỏng, trong suốt như cánh ve vừa lột xác. Chỉ cần chạm nhẹ, chúng đã vỡ. Già làng thường nói:

“Cây rụng lá đúng mùa là mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Nếu trái mùa, ắt là điềm chẳng lành.”

Có năm, giữa mùa hè, lá cây rụng thành từng đợt. Dơi kéo về đậu kín các tán cây, kêu suốt đêm, ròng rã cả tuần. Sau đó, nhiều người trong bản đổ bệnh. Có năm khác, lá cây rụng vào đầu mùa thu. Hai ngày sau, nước từ thượng nguồn đổ xuống. Bãi bắp ven suối bị cuốn trôi, mấy mái nhà sàn cũng mất theo dòng lũ.

Mỗi lần cây rụng lá trái mùa, người trong bản đều kéo đến. Họ đứng vòng quanh gốc cây, chừa khoảng đất trống ở giữa để bày lễ vật. Hai chàng trai đặt xuống đó một con lợn, vài con gà, ché rượu cần và mâm xôi. Khi mặt trời khuất sau đỉnh núi, già làng đứng trước vòng người, cất lời khấn:

“Ơi Giàng trên cao, ơi thần rừng, thần suối, linh hồn tổ tiên! Xin giữ cho nước không cạn, rẫy không cháy, người trong bản không đau ốm.”

Người đứng quanh gốc cây cúi đầu khấn theo. Ché rượu cần được chuyền từ người này sang người khác. Tiếng cồng chiêng nổi lên. Người uống rượu, người ăn xôi, có người nhắc chuyện những mùa rẫy cũ.

Sáng hôm sau, già làng cùng mấy người cao tuổi ra xem lá. Nếu những chiếc lá rụng từ hôm trước đã xanh lên và cây không rụng thêm, họ tin tai họa sẽ tránh được. Nếu lá vẫn rơi, cả bản phải tích trữ lương thực, gia cố nhà cửa và tránh đi xa để đề phòng.

Cuối bản Pa Dưng, trong căn nhà sàn của bà Y Lơi, mẹ A Dênh, bếp lửa giữa nhà vẫn âm ỉ. Sáng nào bà cũng dậy sớm, bày lên bàn thờ một chén rượu và vài bông hoa. Bà khấn tổ tiên phù hộ cho A Dênh đi đường bình an, làm việc không gặp chuyện dữ. Bà cũng xin cho người trong bản khỏe mạnh, con suối còn nước, nương rẫy được mùa.

Chiều hôm đó, sau buổi khảo sát, A Dênh về nhà, tay ôm mấy cuộn bản đồ. Vừa bước vào, anh đã nghe tiếng bà Y Lơi từ trong bếp.

“Đừng có động vào cây Pà Ngàn, con nhé.”

A Dênh đặt ba lô xuống, rót chén nước chè còn âm ấm. Anh nói:

“Mạ ơi, bọn con mới chỉ khảo sát. Thời buổi này ai còn tin chuyện cây cối biết giận hờn nữa đâu mạ.”

Bà Y Lơi ngồi bên bếp, nghe con nói hết mới kể chuyện cũ:

“Có năm cây rụng lá vào cuối xuân. Một hôm sét đánh trên đỉnh đồi. Một người đi rừng mất tích, mãi sau mới tìm thấy xác.”

A Dênh đặt chén nước xuống.

“Mạ không hiểu đâu. Con chỉ muốn bản mình có cơ hội. Cứ sống mãi như xưa thì sao khá lên được.”

Bà Y Lơi quay sang con.

“Mạ hiểu chứ. Nhưng rừng thiêng lắm. Cây ni che chở bản mình đó con.”

A Dênh nhíu mày:

“Cây thì cũng chỉ là cây thôi mạ. Mình cứ tin mãi vào mấy chuyện trùng hợp thì bao giờ cuộc sống mới thay đổi được?”

Bà Y Lơi đẩy thêm mấy thanh củi vào bếp. Khói tạt qua vách nứa, bay ngược vào nhà.

“Hồi còn bé, có lần con hỏi mạ: Răng cây ni sống hoài không chết? Mạ bảo, vì đó là cây thiêng, là vị thần của rừng núi này.”

A Dênh nâng chén nước, đưa lên môi nhưng chưa uống. Anh nhìn ngọn lửa trong bếp, nhớ đến những gì đã chứng kiến buổi chiều.

“Mạ nói rứa, con đâu dám cãi. Chiều nay, lúc bọn con đo đạc gần cây Pà Ngàn, tán cây xao động, lá rụng lả tả, dù không có ngọn gió nào. Những chỗ vỏ cây nứt có nhựa túa ra, đỏ như máu. Bọn con đứa nào cũng sợ.”

Bà Y Lơi nhìn con trai:

“Rứa là bụng con biết lo rồi.”

A Dênh ngồi im, mới nói:

“Nhưng con cứ băn khoăn, nếu giữ cây thiêng thì sẽ mất cơ hội tốt.”

Bà Y Lơi hướng mắt ra phía rừng:

“Sau này sẽ có cơ hội khác. Cây này chỉ có một, con à.”

Tối hôm đó, mấy người trong đoàn khảo sát ngồi ở nhà A Dênh. Họ vừa uống trà vừa bàn chuyện công việc. Chiến, một thành viên trong đoàn phụ trách đo địa từ trường, nhắc chuyện lá cây Pà Ngàn rụng và nhựa đỏ rỉ ra từ những vết nứt trên thân cây.

Một thanh niên trong nhóm hỏi:

“A Dênh có tin cây Pà Ngàn có linh hồn không?”

A Dênh nói:

“Mình không biết. Nhưng từ nhỏ mình đã nghe người già kể nhiều chuyện về cây ấy.”

Chiến đặt ly trà xuống:

“Chiều nay, tớ đo từ trường gần gốc cây thì các chỉ số trên máy đột ngột biến đổi. Tớ tưởng thiết bị có vấn đề nên kiểm tra kỹ. Máy hoạt động bình thường. Tớ đo ở những vị trí khác thì số liệu ổn định, nhưng cứ đến gần gốc cây trong phạm vi hai mươi mét, các chỉ số báo hiệu bất thường.”

Anh xem những con số ghi trong sổ. Không ai trong nhóm tìm ra nguyên nhân.

Tối hôm sau, nhà cộng đồng bản Pa Dưng sáng đèn. Dân làng kéo đến đông đủ. Đoàn khảo sát cũng có mặt. Trưởng bản Hồ Ai đứng lên trước:

“Bản mình sống nhờ rừng. Nay có đoàn ở phố lên, nói làm dự án. Cái chi bà con chưa ưng bụng thì nói ra cho rõ.”

Một người trong đoàn nói:

“Nếu dự án được triển khai, bà con có thể làm dịch vụ, bán hàng, đón khách. Chúng tôi đến khảo sát trước để xem khu vực này có đáp ứng được yêu cầu hay không.”

Một trai bản đứng dậy:

“Khách vô ngắm cảnh, mà cảnh ở mô nếu rừng không còn?”

Trưởng đoàn nói phần quy hoạch chỉ sử dụng một phần diện tích rừng, không chặt bỏ toàn bộ khu rừng. Hồ Ai quay sang A Dênh:

“A Dênh, mi đi cùng họ. Mi nói thử coi.”

A Dênh đứng lên.

“Chiều qua, tôi thấy lá rụng nhiều dù không có gió. Ở những chỗ vỏ cây nứt, nhựa đỏ chảy ra. Máy đo từ trường cũng cho những chỉ số bất thường khi đến gần gốc cây.”

Một người trong đoàn hỏi:

“Cậu tin những chuyện đó có liên quan với nhau à?”

A Dênh lắc đầu:

“Tôi không biết.”

Anh ngước về phía cửa nhà cộng đồng:

“Tôi chỉ biết những gì tôi đã thấy. Những số liệu kia cũng chưa giải thích được. Nếu chưa biết thì càng không nên đụng vào.”

Cuộc họp kết thúc mà chưa ai đưa ra quyết định. Người trong bản ra về, còn đoàn khảo sát chưa biết nên tiếp tục đo đạc quanh cây Pà Ngàn như thế nào.

A Dênh đi ngang qua gốc cây. Anh đưa tay chạm vào thân cây. Ánh đèn pin rọi vào vết nứt. Phần gỗ bên trong đen thẫm, lẫn những hạt nhỏ lấp lánh. Từ vết nứt, nhựa đỏ rỉ xuống thân cây, sẫm màu dần, mất hút ở phần rễ.

Đêm ấy, A Dênh mơ mình trở về thời thơ ấu, đứng dưới gốc Pà Ngàn. Những vết nứt trên thân cây mở rộng. Chất lỏng đen rỉ ra, chảy xuống chân anh. Anh quay về phía rừng. Không có ai. A Dênh bước đi, nhưng tiếng nước dưới đất vẫn theo sát phía sau. Anh nín thở nghe. Tiếng động cũng dừng. Anh ngoảnh nhìn lần nữa nhưng không thấy gì. A Dênh tỉnh dậy.

Sáng hôm sau, đoàn khảo sát tiếp tục đo đạc. Các chỉ số trên máy tiếp tục biến đổi bất thường khi đến gần cây Pà Ngàn. A Dênh đứng cách gốc cây một quãng. Chiến gọi anh đến xem máy. Khi A Dênh vừa bước tới, một giọng nói vang lên:

“Hãy dừng lại.”

Chiến ngẩng lên:

“Cậu vừa nói gì à?”

A Dênh nhìn Chiến, sau đó hướng về phía gốc cây. Anh kiểm tra những con số trên màn hình, sau đó mở tấm bản đồ khảo sát. Đường cáp treo chạy qua ngay khu vực cây Pà Ngàn.

Chiều hôm ấy, đoàn thu dọn thiết bị để trở về báo cáo kết quả khảo sát. A Dênh nói với trưởng đoàn:

“Tôi ở bản ít hôm để nghiên cứu thêm. Xin không đi cùng đoàn.”

Trưởng đoàn nhìn anh, gật đầu.

A Dênh về nhà. Bà Y Lơi ngồi dưới chân cầu thang. Anh ngồi xuống bên mẹ. Cả hai cùng hướng mắt về phía cửa rừng, nơi trời đã sẫm mà trăng chưa lên.

Đêm ấy, trăng không lên. Một người từ cửa rừng chạy về, gọi dân bản dậy. Lá cây Pà Ngàn phát sáng, xanh màu lục ngọc. Người trong bản kéo ra cửa rừng. Người già đứng gần gốc cây, mấy đứa trẻ bám lấy áo mẹ. Mọi người im lặng ngước lên vòm lá.

Sáng hôm sau, A Dênh hoàn thành phần ghi chép riêng và gửi bổ sung vào báo cáo sơ bộ của đoàn. Anh trình bày những hiện tượng đã quan sát được, đề nghị đơn vị chuyên môn tiến hành kiểm tra độc lập các số liệu, đồng thời xem xét lại phương án tuyến cáp treo. Đơn vị phụ trách dự án phản hồi sẽ kiểm tra số liệu và đánh giá những tác động có thể xảy ra trước khi hoàn tất quy hoạch.

Tối ấy, A Dênh ra gốc Pà Ngàn. Tán lá sáng trên đầu anh. Vết nứt hôm trước đã khép, trên thân cây chỉ còn một đường sẫm màu chạy từ chỗ vết nứt xuống gần gốc.

Ít tuần sau, văn bản của đơn vị dự án về đến bản. Tuyến cáp treo tạm dừng để cân nhắc quy hoạch, khu vực quanh cây Pà Ngàn được đưa vào diện kiểm tra riêng. A Dênh đọc to cho bà con nghe ở nhà cộng đồng. Già làng gật đầu, bảo từ ngày cây rụng lá bản chưa làm lễ, tối nay cả bản sẽ ra gốc cây.

Tiếng cồng chiêng nổi lên khi mặt trời khuất sau đỉnh núi. Ché rượu cần chuyền từ tay người này sang tay người khác. A Dênh đứng cạnh mẹ, cúi đầu khấn theo những lời anh đã thuộc từ nhỏ.

Sáng hôm sau, già làng cùng mấy người cao tuổi ra xem lá. Những chiếc lá rụng hôm trước đã xanh lên. Già làng nhặt chiếc lá còn đọng sương, đặt vào lòng bàn tay A Dênh. 

Đã đăng:

– Tạp chí Cửa Biển, số 7 (249) bộ mới –  5/2025

– Báo Văn nghệ số 49/2025