Lửa trong đá

Lời giới thiệu của Báo Hải Phòng cuối tuần: 

Giữa sương núi bảng lảng và những ngọn lửa bập bùng trong căn bếp nhỏ của người Dao đỏ, "Lửa trong đá" thắp lên câu chuyện lặng lẽ mà lay động. Mẩy - người phụ nữ mang trong mình ngọn lửa của ký ức, của tri thức dân tộc, và của lòng tin bị lãng quên. Từ những bó lá rừng, từ lời mẹ dặn năm xưa, cô lặng lẽ nhóm lại hơi ấm cho bản làng. Với lối viết tinh tế, giàu chất thơ, Mai Văn Phấn tạo nên một không gian đậm đặc văn hóa Dao và khắc họa hình tượng Mẩy như biểu tượng của sự hồi sinh - lặng thầm mà bền bỉ. Một truyện ngắn nhẹ nhàng nhưng sâu lắng, khiến người đọc không dễ quên.

HPCT

Mai Văn Phấn

“Dây dài chém không bao giờ đứt”

(“Dòng nước” – Câu đố của người Dao)

Cuối tháng Hai, ở Lũng Tài vẫn lạnh. Cái lạnh len qua khe đá, xuyên qua vách nứa. Trên những mỏm đá tai mèo, băng chưa tan hết. Bản Nậm Lù nép mình giữa lưng chừng núi, nhà nào cũng quay về hướng nắng sớm.

Người Dao đỏ đã sống ở Lũng Tài từ lâu đời. Tương truyền, tổ tiên mười hai họ Dao từng vượt biển tìm đất sống, cầu khấn Bàn Vương phù hộ. Từ đó, họ lập bản, truyền lại những phong tục và nếp sống của tổ tiên.

Hôm ấy, sân nhà sinh hoạt cộng đồng bản Nậm Lù đông vui. Người lớn xếp hàng chờ khám sức khỏe. Anh Trung, y sĩ người Kinh, hướng dẫn bà con cách phòng bệnh theo mùa. Mẩy ngồi bên bàn, ghi tên người đến khám, bệnh trạng và những bài thuốc dân gian phù hợp. Bên cạnh cô là chiếc gùi mây đựng các bó lá thuốc, mỗi bó buộc bằng lạt giang, kèm một mảnh giấy ghi tên.

Giữa tiếng nói cười, Mẩy chợt nhớ căn bếp cũ. Mùi củi ẩm, làn khói lam từ mái nhà bên triền thông gợi nhớ những mùa đông cô ngồi bên mẹ, xem bà lựa từng bó lá thuốc. Bà Lưu tay làm, miệng dặn con:

“Con đừng sợ, thấy ai đau thì cứu!”

Mười năm trước, Mẩy còn là đứa bé nép sau cánh cửa, hé mắt xuống sân nhà. Hôm ấy, cả bản kéo đến, đứng chật lối đi. Ông trưởng bản Triệu Tài Khé mặc áo chàm, tay cầm gậy gỗ. Ông dằn từng tiếng:

“Từ nay, bản ta không ai được nhờ bà Lưu chữa bệnh nữa.”

Cả sân im bặt. Một cụ già thở dài, chống gậy ra về. Mấy phụ nữ đứng túm tụm, nói nhỏ với nhau. Mẩy kéo vạt áo che miệng, cố nín khóc. Đứa trẻ trạc tuổi Mẩy quay sang nói:

“Mẹ mày bị cấm làm thuốc rồi.”

Mẩy siết chiếc túi nhỏ mẹ vừa dúi vào tay.

Đêm ấy, cô hỏi mẹ vì sao trưởng bản nói vậy. Bà Lưu chỉ ôm con hồi lâu. Hôm sau, Mẩy mới biết một sản phụ bị băng huyết. Mẹ cô đã chạy đi gọi người giúp, rồi trở về cố hết sức cứu chữa, nhưng người đàn bà ấy vẫn không qua khỏi. Người này đồn bà bốc nhầm thuốc, người khác bảo bà chạm vía dữ, mang giờ độc. Có kẻ còn nói oan hồn người chết vẫn quanh quẩn trên mái nhà Mẩy.

Đến trường, không đứa nào muốn ngồi cùng bàn với Mẩy. Trẻ con trong bản cũng tránh mặt. Từ đó, bà Lưu không bốc thuốc cho ai nữa. Bà ở trong nhà, chép lại những bài thuốc vào cuốn sổ cũ. Cửa nhà thường đóng kín.

Một sáng, bà không thức dậy nữa. Bà ra đi trong đêm, nhẹ nhàng, không kịp nói với con lời nào.

Mẩy sống một mình từ dạo ấy. Sáng lên nương, chiều gùi củi về, tối nhóm bếp nấu cơm. Con chó mẹ để lại vẫn nằm ngoài hiên, nghe gió rít thì ngẩng đầu sủa rồi nằm xuống. Giỏ thuốc và cuốn sổ của mẹ được Mẩy giữ gìn. Người trong bản vẫn sợ vía bà Lưu, chẳng ai bước chân vào nhà cô.

Những năm tháng ấy kéo dài cho đến một đêm mưa, khi vợ chồng anh Sình, chị Lai bế đứa con nhỏ đến gõ cửa.

Mưa trút xuống mái tranh. Bếp nhà Mẩy đỏ lửa. Cô đang chọn lá thì nghe tiếng gõ cửa dồn dập. Mở then, cô thấy vợ chồng anh Sình ướt sũng, người chồng ôm chặt đứa bé quấn trong chiếc chăn. Đứa trẻ tái nhợt, môi khô nứt, mắt nhắm nghiền.

Anh Sình nói như van xin: “Chúng tôi không biết đưa nó đi đâu nữa.”

Mẩy đỡ đứa trẻ, đặt lên giường tre gần bếp. Cô nhóm thêm lửa, lấy khăn ấm lau người cho nó rồi bảo anh Sình tìm cách gọi anh Trung đến xem. Đứa bé thở gấp, chị Lai ngồi sát bên con. Mẩy không cho họ tự ý dùng lá thuốc khi chưa biết rõ tình trạng của đứa trẻ.

Anh Trung đến trong đêm, áo quần lấm bùn vì đường trơn. Sau khi khám, anh yêu cầu đưa đứa bé đến cơ sở y tế để theo dõi. Vợ chồng anh Sình làm theo lời anh. Mấy hôm sau, họ trở lại báo tin con đã hồi phục. Anh Sình mang đến một gùi măng, đặt trước hiên nhà Mẩy rồi cúi đầu ra về.

Mẩy nhận gùi măng. Tối ấy, cô ngồi bên bếp, mở cuốn sổ của mẹ. Ở cuối trang, nét chữ đã nhòe nhưng vẫn đọc được:

“Người bệnh nguy kịch phải tìm thầy thuốc, không được chậm trễ. Lá thuốc không thay được mọi cách cứu chữa.”

Mẩy đọc dòng chữ ấy, khép cuốn sổ lại.

Vài ngày sau, mưa lại kéo về. Nước từ trên núi đổ xuống khe, cuốn theo đất đá. Trạm y tế đã cạn thuốc, đường xuống huyện sạt lở, xe không thể đi qua. Vẫn có một lối nhỏ men theo sườn núi, nhưng phải mất nhiều giờ mới khiêng được cáng xuống huyện. Trong căn nhà cuối bản, Mẩy vẫn sao thuốc, gói từng phần theo những ghi chép trong cuốn sổ của mẹ.

Trời còn tối. Mẩy đang nhóm bếp thì con chó già chồm dậy sủa. Cô bước ra mở cửa. Trước thềm, một người đàn bà ôm chặt đứa bé, mặt tái nhợt, mắt đỏ hoe.

“Xin cô cứu lấy nó!”

Mẩy nhận ra chị Man, cháu ruột ông Khé. Đứa bé trong tay chị thở gấp, môi nhợt nhạt, người lạnh ngắt. Mẩy đỡ nó vào nhà, đặt lên giường tre rồi lấy khăn ấm lau người. Cô bảo Man nhờ người sang trạm y tế gọi anh Trung ngay. Sau đó, Mẩy tiếp tục chăm sóc đứa trẻ, không rời khỏi giường.

Khi anh Trung đến, anh khám ngay rồi bảo phải đưa đứa bé xuống huyện, không thể chờ thêm. Mẩy cùng Man chuẩn bị chăn. Mọi người tìm cáng, buộc chặt chăn quanh đứa trẻ. Họ bàn nhau chọn lối men theo sườn núi, tránh đoạn đường bị sạt lở.

Ông Khé đến nhà Mẩy khi mọi người đang chuẩn bị đưa đứa bé đi. Ông dừng bên cửa, ánh mắt lướt nhanh đứa cháu nằm trên giường, rồi dừng lại nơi Mẩy đang thu xếp chăn. Bàn tay ông siết chặt cây gậy.

“Ai cho cô động đến cháu tôi?”

Mẩy đặt chiếc khăn xuống.

“Cháu đang giúp nó. Anh Trung bảo phải đưa nó xuống huyện ngay.”

Ông Khé quay sang anh Trung. Anh xác nhận tình trạng đứa bé không thể chờ thêm. Man bước tới, nắm lấy tay cậu mình.

“Cậu ơi, Mẩy đã giúp con. Nếu không có cô ấy, con không biết làm thế nào.”

Ông Khé đứng yên. Mười năm trước, chính ông đã cấm bà Lưu chữa bệnh cho dân bản. Ông chưa từng hỏi bà đã làm gì để cứu sản phụ, chỉ nghe lời đồn rồi ra lệnh ngăn cấm. Giờ đây, người đang tìm cách cứu cháu ông lại là con gái bà.

Ông quay sang Mẩy. “Cô có chắc cứu được nó không?”

Mẩy nhìn đứa bé. “Tôi không dám hứa.” Cô ngừng lại rồi nói tiếp: “Nhưng lúc này phải đưa nó xuống huyện. Anh Trung sẽ lo việc chữa trị.”

Ông Khé không nói nữa. Ông đặt cây gậy sang bên, cúi xuống giúp mọi người buộc chăn quanh đứa trẻ. Khi chiếc cáng được đưa ra cửa, ông bước tới đỡ một đầu.

Mọi người đưa đứa bé xuống núi. Đường trơn, đất đá chắn ngang lối, nhưng không ai bỏ cuộc. Anh Trung đi cùng, kiểm tra tình trạng đứa trẻ dọc đường. Sau đó, đứa bé được chuyển đến bệnh viện huyện. Qua cơn nguy kịch, nó dần hồi phục.

Tin ấy lan về Nậm Lù. Người trong bản tìm đến nhà Mẩy. Ban đầu chỉ vài người, hỏi cô cách chăm sóc trẻ khi sốt, cách dùng lá thuốc chữa những bệnh nhẹ. Có cụ già được con cháu dìu tới vì đau nhức tay chân. Mẩy giúp người này, chỉ dẫn người kia, đồng thời nhắc bà con tìm đến trạm y tế khi bệnh nặng.

Người đến nhờ cậy ngày một đông. Có sáng, Mẩy mở cửa, thấy trước hiên có một gùi măng tươi, một con gà mái buộc chân, một túi gạo nếp và vài quả bưởi. Bà con ít khi nói lời cảm ơn. Họ thường mang những thứ sẵn có trong nhà đến đặt trước cửa người đã giúp mình.

Người trong bản dần gọi cô là “cô Mẩy”, không còn gọi “con bà Lưu” như trước. Trẻ con không tránh mặt cô nữa. Có đứa chạy theo hỏi tên một loại lá, có đứa đứng bên cửa nhìn cô gói thuốc rồi xin giúp buộc lạt.

Buổi chiều, ông Khé gọi bà con đến nhà sinh hoạt cộng đồng. Trước mọi người, ông nhắc chuyện bà Lưu năm xưa, quay sang Mẩy.

“Ngày ấy, tao cấm bà con đến nhà bà Lưu. Tao chỉ nghe lời đồn mà không hỏi bà ấy đã làm gì để cứu người. Tao sai rồi. Hôm nay, tao xin lỗi Mẩy và xin lỗi bà Lưu.”

Cả sân lặng đi. Mẩy đứng bên chiếc bàn tre, tay giữ cuốn sổ thuốc của mẹ. Ông Khé cúi xuống nhặt bó lá vừa rơi khỏi mép bàn, phủi đất rồi đặt lại ngay ngắn trước mặt cô. Mẩy nhận bó lá.

Từ hôm ấy, bà con tìm đến nhà Mẩy. Cô vẫn giúp những người cần đến mình, nhưng những trường hợp nặng đều được đưa đến trạm y tế. Anh Trung thường ghé nhà trao đổi về các loại cây thuốc, hướng dẫn cách sử dụng an toàn và ghi lại những kinh nghiệm của bà Lưu trong cuốn sổ cũ.

Một hôm, anh Trung mang theo sổ sách và tài liệu đến nhà Mẩy. Anh đề nghị cô phối hợp với trạm y tế, giúp ghi chép những cây thuốc trong vùng và chia sẻ kinh nghiệm sử dụng với bà con.

Mẩy lặng lẽ mở cuốn sổ của mẹ.

“Em viết chưa giỏi chữ Kinh, chỉ học từ mẹ. Nếu bà con tin, em sẵn lòng.”

Anh Trung gật đầu. Anh nói trạm y tế sẽ cùng cô ghi chép, kiểm tra những bài thuốc và hướng dẫn bà con khi nào có thể dùng cây thuốc, khi nào cần đến cơ sở y tế.

Sau khi anh Trung về, Mẩy cất cuốn sổ vào chiếc hòm gỗ. Cô lấy bộ áo chàm viền đỏ mẹ từng để dành cho ngày cô trưởng thành, đem ra hong trước hiên. Từng đường thêu hình núi, chim én và hoa cỏ hiện lên dưới nắng. Cô còn lấy chiếc vòng bạc mẹ để lại, lau sạch rồi đặt bên áo.

Sáng hôm sau, nắng tràn xuống sân nhà sinh hoạt cộng đồng. Tiếng trống và kèn Pí Lè vang dọc triền núi. Bản Nậm Lù tổ chức lễ hội Cầu mùa. Bà con mang gạo nếp, gà, lợn và những sản vật trong nhà đến góp lễ. Thầy Mo, thầy Tào chủ trì nghi lễ, dâng hương, đọc lời khấn, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, người trong bản khỏe mạnh.

Sau phần lễ là hội. Trẻ con đi cà kheo, ném còn. Người lớn thi đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ. Những mẻ xôi ngũ sắc được mang ra sân. Tiếng nói cười hòa cùng tiếng kèn, tiếng trống.

Mẩy mặc bộ áo chàm mẹ để lại, đeo chiếc vòng bạc. Một bà cụ ngồi bên sân hội, ánh mắt dừng nơi chiếc vòng.

“Vòng của mẹ con đấy à?”

Mẩy gật đầu. Bà cụ khẽ chạm vào chiếc vòng.

“Bà Lưu vẫn luôn ở bên con.”

Mẩy cùng anh Trung ngồi bên những bó lá thuốc, hướng dẫn bà con cách nhận biết từng loại. Anh Trung hướng dẫn mọi người giữ vệ sinh nguồn nước, dùng thuốc đúng liều. Mẩy giới thiệu những cây thuốc mọc quanh bản, kể lại những điều mẹ từng dạy và ghi thêm vào cuốn sổ những kinh nghiệm của người già.

Một cụ ông cầm bó lá lên hỏi tên. Mẩy trả lời, viết tên cây vào sổ. Bên cạnh, mấy đứa trẻ chăm chú dõi theo từng nét chữ cô ghi.

Chiều xuống chậm. Gió lướt qua mái nhà cộng đồng, mang theo hương nếp thơm từ gian bếp. Các bà, các mẹ đồ nốt những mẻ xôi ngũ sắc, màu nào cũng nhuộm từ lá rừng. Đỏ từ gấc, vàng từ nghệ, tím từ lá cẩm, xanh từ lá dứa. Tiếng nói cười rộn rã, khói thơm quyện với mùi lá thuốc, mùi thảo quả.

Mẩy xếp những bó lá thuốc còn lại vào gùi, đặt cuốn sổ của mẹ dưới lớp lá. Nghe trẻ con ríu rít bằng tiếng Dao, cô quay sang mỉm cười. Gió từ núi thổi tới, hất tung tấm khăn đội đầu. Cô vội đưa tay giữ lấy.

23/7/2025

M.V.P

(Đã đăng: Báo Hải Phòng cuối tuần, ngày 31/7/2025)