Nơi bầy ong trở lại

Mai Văn Phấn

Hưng châm thuốc. Trời đang rạng. Tiếng máy xúc từ công trường kè biển vọng về. Mai chưa về. Đêm qua, cô trực ở trạm kỹ thuật.

Anh múc nước mưa trong chum sành rửa mặt. Mùa này, đất chưa kịp ngọt đã phải tiếp những đợt thủy triều mới. Đám thanh niên trong xã vừa được điều ra trồng rừng phòng hộ ven đê. Những cây non được trồng thành hàng theo sơ đồ thiết kế.

Hưng nhớ lời anh Toán, tổ trưởng kỹ thuật, vốn là thợ nề, mới qua đợt tập huấn mười ngày trước khi triển khai dự án.

“Cần nhất là tốc độ cây sinh trưởng và mẫu chuẩn để báo cáo, không cần lo con ong.”

Hưng đã nghe câu ấy nhiều lần trong những buổi làm việc. Khi đó, anh im lặng.

Trạm kỹ thuật nằm chếch về phía tây. Nắng chiều xiên qua ô cửa, rọi lên những chồng hồ sơ bọc nylon xếp sát tường. Lớp nhựa cũ ánh lên màu vàng đục. Trong lúc chờ đồng bộ số liệu lên máy chủ, Hưng mở tệp tài liệu có dòng chữ “Đánh giá tỷ lệ rừng trồng, giai đoạn 1. Không phổ biến.”

Các bảng tổng hợp ghi tỷ lệ cây bám rễ cao, độ che phủ tăng đều, độ mặn chỉ dao động nhẹ. Hưng đã thấy một số bất thường trên hệ thống giám sát từ trước, nhưng chưa yêu cầu kiểm tra chính thức. Anh từng nghĩ đó có thể là sai số trong quá trình nhập liệu, hoặc những điều chỉnh tạm thời sẽ được giải thích ở đợt đánh giá sau.

Lần này, anh đặt các phiếu đo gốc cạnh báo cáo tổng hợp. Những mẫu có cùng ngày lấy, cùng vị trí và mã điểm khảo sát cho kết quả khác nhau. Ở một số hồ sơ lập sau, ngưỡng cảnh báo cũng đã thay đổi. Trong báo cáo, độ mặn chỉ dao động nhẹ. Những phiếu đo gốc cho thấy nó tăng chậm qua từng đợt khảo sát. Hưng lần theo từng mục, đánh dấu những chỗ không khớp, chưa thể biết ai đã sửa và theo yêu cầu của ai.

Ngoài bãi bồi, những hàng sú vẹt non thẳng tắp. Hưng đã thấy những dấu hiệu bất thường từ trước. Anh chưa muốn đẩy sự việc đi xa khi chưa có đủ căn cứ. Không ai bảo anh làm ngơ. Anh đã tự biết phải làm gì, nhưng cứ chờ thêm. Anh cất bản đối chiếu vào cặp, đi ra phía bờ rừng.

Ông Bình đang ngồi tước tre dưới hiên nhà. Những thanh tre già được vót mảnh, xếp thành từng bó nhỏ bên cạnh. Ông là người đầu tiên được giao trông coi khu rừng khi dự án bắt đầu. Suốt mấy năm, ông dựng chòi giữa bãi bồi, ngày nào cũng lội bùn kiểm tra từng gốc sú, từng dấu chân lạ. Khi đơn vị khác tiếp nhận công việc, ông trở về thửa ruộng cũ.

Thấy Hưng tới, ông ngước lên.

“Hưng đấy à! Đến thăm rừng hay thăm ong đấy?”

Hưng bước lên hiên, ngồi xuống bên ông.

“Cháu đến thăm chú. Dạo này chú khỏe không? Nhà mình còn nuôi ong không ạ?”

Ông Bình đặt thanh tre xuống.

“Cũng tạm gọi là khỏe. Nhưng từ ngày ong bỏ đi, chẳng còn giọt mật nào đem ra chợ. Ruộng nhiễm mặn, rau cũng chẳng lên nổi. Mật ong trước kia là nguồn sống của cả làng này đấy cháu.”

Hưng ngó ra bãi đất thấp.

“Rừng đang được trồng lại. Cây lớn lên, có hoa, ong sẽ về thôi chú.”

Ông Bình rót chè vào hai chiếc bát sứ.

“Ôi dào, rừng cũ thì bị chặt, bị đào lên làm đầm tôm, bãi được bơm cát lấp kín. Trước đây, cứ giữa xuân đến đầu hè là rừng trắng hoa. Ong bay rợp trời, thùng nào cũng cho đẫy mật. Giờ trồng toàn giống sú chịu mặn. Cây sống được, nhưng ít ra hoa. Không có hoa thì lấy gì giữ ong?”

Ông nhấp ngụm chè, mắt hướng về phía những hàng cây mới.

“Cây có thể xanh lên sau khi trồng. Nhưng rừng có nuôi được con ong hay không là chuyện khác.”

Hưng không đáp. Anh chưa có đủ số liệu để giải thích vì sao đàn ong không về. Những điều ông Bình vừa kể khiến anh nhớ đến các bảng tổng hợp trong trạm kỹ thuật.

Cuối chiều, Hưng rẽ vào chợ làng. Bà Lành đang gói cá khô cho khách. Anh mua một gói cá nục, hỏi chuyện đàn ong ngày trước. Bà Lành kể, trước kia nhà bà nuôi khá nhiều ong. Khi rừng cũ mất dần, những đàn ong đói bay đi. Bà đã bán những đàn ong từ lâu, chỉ giữ mấy chiếc thùng gỗ rỗng. Con gái bà vào Nam làm công nhân.

“Nó bảo ở đây mà chết đói à. Ruộng không có, ong cũng không còn, chẳng giữ chân nó được.”

Hưng dán mắt vào mớ hàng khô trước mặt bà. Không còn chai mật ong sú vẹt nào trên quầy. Anh muốn hỏi thêm nhưng thôi.

Đêm ấy, Hưng trằn trọc mãi không ngủ được. Gần sáng, anh thiếp đi. Trong mơ, anh đứng giữa cánh đồng trải dài đến tận chân đê mới đắp. Xác ong nằm rải rác trên mặt đất, những thân thể bé xíu, cánh nhàu nát, mật chảy ra sẫm đen. Anh cúi xuống nhặt một con ong. Đôi cánh dính bùn.

Hưng choàng tỉnh. Điện thoại reo. Mai gọi.

“Em đang ở ngoài đê. Anh ra đây nhé.”

Hưng ra đê khi trời mới rạng. Mai đứng trên đoạn đê quai cũ, nơi từng bị vỡ trong cơn bão năm ngoái, nay đã được đắp bằng bao cát và rọ đá. Dưới chân đê, nước sủi bọt lăn tăn, mang theo mùi rong mục lẫn mùi dầu máy. Mai nhìn xuống dòng nước.

“Em còn nhớ mùi này. Năm lớp tám, em từng bị cuốn xuống đoạn đê này. Người làng kéo em lên được, nhưng con chó nhà em mất tích. Mấy ngày sau, xác nó mới dạt vào chân đầm.”

Cô mở túi xách, lấy ra chiếc phong bì đã nhàu. Đó là thư mời nghiên cứu sinh của một trường đại học ở Nhật Bản, chuyên ngành sinh thái biển. Ngày phản hồi đã qua gần một năm.

Mai đưa lá thư cho Hưng. Anh nhìn ngày tháng trên giấy. Con dấu tiếng Nhật nổi bật trên nền giấy màu vàng nhạt.

“Sao em không nói?”

Mai hướng ra biển. “Vì em sợ anh cũng đi.” Cô ngập ngừng. “Em đã định nói với anh mấy lần. Rồi nghĩ, nếu đi thì những việc ở đây sẽ bỏ dở. Còn nếu ở lại, em không biết mình đã bỏ qua điều gì.”

Hưng gấp gọn lá thư. “Anh không biết em đã giữ chuyện này lâu đến thế.”

Anh lấy bản đối chiếu số liệu trong cặp, trao đổi với Mai về những phiếu đo không khớp và các ngưỡng cảnh báo đã thay đổi giữa những biểu mẫu. Mai xem kỹ từng trang.

“Em nghi ngờ từ năm ngoái, nhưng chưa có đủ bằng chứng. Em nghĩ nếu giữ được một phần rừng, trồng thêm và giám sát tốt hơn, mình có thể cứu được hệ sinh thái.”

Cô trả tập giấy cho Hưng.

“Nhưng chuyện đàn ong không thể chỉ giải thích bằng những con số này. Cần khảo sát thêm đất, nước, mùa hoa và nơi kiếm ăn của chúng.”

“Anh đã thấy những dấu hiệu bất thường từ trước. Anh cứ nghĩ chờ thêm một đợt đo nữa sẽ rõ.”

Mai không trách anh. Chính cô cũng từng ở đó, tin rằng có thể sửa chữa từng sai sót nhỏ mà không cần làm lại toàn bộ dự án.

Hưng nhớ những ngày họ còn là sinh viên ngành Quản lý tài nguyên và Môi trường. Họ từng ngồi trong phòng thí nghiệm đến tối muộn để phân tích mẫu đất ven sông Hồng. Họ cưới nhau ngay sau khi tốt nghiệp, không tiệc tùng, chỉ có bữa cơm với người thân và tấm bằng còn thơm mùi giấy mới.

Hưng từng đùa rằng họ cưới nhau trước khi có việc làm ổn định, cũng liều lĩnh như quyết định trồng rừng lấn biển. “Thì cứ cắm rễ đã, rồi tính.” Mai đã cười vang khi nói câu ấy. Về Kim Trạch, họ được bố trí một căn phòng nhỏ trong trạm kỹ thuật, tường ván ép, mái tôn rung lên mỗi khi gió lùa. Khi ấy, họ chưa nói nhiều về tương lai. Hưng từng nghĩ tình yêu của họ cũng đã cắm rễ ở Kim Trạch.

Đêm đó, Hưng trở về trạm kỹ thuật, xem kỹ hồ sơ. Độ mặn tăng chậm nhưng liên tục, như một vết rạn lan trên bức tường cũ. Những con số trong báo cáo có thể bị sửa, nhưng đất vẫn giữ nguyên dấu vết.

Anh ghi rõ những điểm sai khác, ngày tháng và mã khảo sát, sao lưu các tệp liên quan. Anh chưa thể kết luận ai chịu trách nhiệm, nhưng đã đủ căn cứ để yêu cầu kiểm tra độc lập.

Cuộc họp diễn ra đúng đêm áp thấp nhiệt đới chuyển thành bão. Sân nhà văn hóa ngập nước từ trưa. Mùi ẩm mốc lẫn với dầu máy, mùi áo mưa và hơi người. Gió thổi qua những khe cửa, làm các tấm pano phai màu trên vách rung lên.

Hưng đến muộn. Mai đã ngồi ở hàng ghế đầu, cạnh ông Lâm, Phó chủ tịch xã, người chủ trì cuộc họp. Bà con trong làng ngồi kín các dãy ghế. Ông Lâm mở đầu bằng việc thông báo Ban quản lý dự án không thể xuống dự vì bão. Sau đó, ông mời Hưng và Mai trình bày tình hình.

Hưng bước lên, trải hồ sơ ra bàn.

“Thưa bà con, tôi xin trình bày những sai khác mà chúng tôi tìm thấy giữa số liệu đo ban đầu và báo cáo tổng hợp. Một số giá trị trong phiếu đo gốc không trùng với số liệu đã báo cáo. Trong các biểu mẫu lập sau, ngưỡng cảnh báo cũng có thay đổi. Chúng tôi chưa xác định được ai đã sửa, sửa từ khi nào và theo chỉ đạo của ai. Việc này cần được kiểm tra độc lập.”

Anh đưa mắt xuống những người đang ngồi dưới.

“Tôi đã nhận thấy dấu hiệu bất thường từ trước nhưng chưa yêu cầu kiểm tra chính thức. Tôi xin nhận trách nhiệm về sự chậm trễ ấy.”

Tiếng xì xầm nổi lên. Một phụ nữ ở cuối hội trường đứng dậy.

“Chúng tôi bỏ công sức vào dự án, trông mong gây lại đàn ong. Đất của nhiều hộ cũng nằm trong quy hoạch. Bây giờ các anh mới nói số liệu không khớp. Vậy những năm qua bà con phải tin vào cái gì?”

Một thanh niên đứng lên, giọng gay gắt.

“Trồng rừng gì mà cây cứ còi cọc? Tiền của dự án đã tiêu đi đâu?”

Hưng không trả lời thay cho những người chưa có mặt. Anh nói rằng hồ sơ sẽ được chuyển lên cơ quan có thẩm quyền, đề nghị kiểm tra toàn bộ số liệu và quá trình thực hiện. Mai đứng dậy, giải thích rằng độ mặn có thể ảnh hưởng đến sinh trưởng và khả năng ra hoa của cây, nhưng chưa thể coi đó là nguyên nhân duy nhất khiến đàn ong không trở lại. Cần tiếp tục khảo sát sinh cảnh và nguồn hoa.

Ông Bình đứng lên.

“Các anh chị nói phải kiểm tra, phải khảo sát. Nhưng đất vẫn mặn, cây còi cọc. Trong lúc chờ kết quả, ai theo dõi khu rừng này? Ai nói cho bà con biết nên làm gì?”

Không ai trả lời ngay. Người đàn ông ở dãy ghế giữa lên tiếng. Ông lo việc tạm dừng trồng mới sẽ khiến những hộ đã nhận việc mất thu nhập. Người khác phản đối, cho rằng cứ tiếp tục trồng theo kế hoạch khi chưa rõ tình trạng đất mới là điều đáng ngại.

Bà Lành đứng lên, yêu cầu phải công khai số liệu để người dân được biết. Tiếng nói của bà khiến nhiều người hưởng ứng, nhưng cuộc họp chưa thể đi đến thống nhất ngay. Có người muốn dừng toàn bộ dự án, có người chỉ muốn tạm ngừng những khu vực có vấn đề. Vài người chờ một câu trả lời rõ ràng về trách nhiệm.

Hưng cúi xuống tập hồ sơ.

“Chúng tôi chưa thể khẳng định nguyên nhân của tất cả những thay đổi trong khu rừng. Nhưng nếu cứ tiếp tục trồng mới trong khi chưa kiểm tra xong, những sai sót có thể lặp lại. Chúng tôi đề nghị tạm dừng mở rộng diện tích trồng mới, tiếp tục đo đạc và công khai số liệu. Những đoạn đê có dấu hiệu sạt lở cũng cần được kiểm tra.”

Mai nói thêm rằng các điểm khảo sát cần sự tham gia của người dân, để kết quả không chỉ nằm trong hồ sơ của dự án.

Ông Lâm đứng dậy. Ông nói xã sẽ ghi nhận các ý kiến, chuyển hồ sơ lên cơ quan có thẩm quyền, đồng thời đề xuất tạm dừng trồng mới trong thời gian chờ đánh giá. Xã sẽ phối hợp với người dân theo dõi những khu vực có nguy cơ, lưu giữ các kết quả đo và công khai tại trụ sở. Những vấn đề vượt quá thẩm quyền sẽ được báo cáo lên cấp trên.

Ngoài trời, gió rít từng cơn. Nước mưa từ mái hiên tràn xuống sân, cuốn theo lá và cát vụn. Ông Lâm vừa yêu cầu thư ký ghi đầy đủ các kiến nghị thì cánh cửa bật mạnh vào tường.

Một cậu bé lao vào, hô lớn.

“Nước đang tràn vào đê phụ phía Nam! Chân đê đang sạt lở!”

Mọi người bật dậy. Người chạy về nhà, người tìm đèn pin, người lao ra phía đê. Hưng và Mai theo ông Bình cùng nhóm thanh niên đến đoạn đê bị báo sạt. Nước mưa tạt ngang mặt. Dưới chân đê, dòng nước khoét vào lớp đất mềm, cuốn theo bùn và những cây sú non vừa bật gốc.

Bà con chuyền bao đất, gia cố đoạn xung yếu trước khi nước dâng cao hơn. Không ai còn nhắc đến những con số trong cuộc họp. Hưng cùng mọi người chuyển bao đất đến sát chỗ sạt lở. Mai ghi lại vị trí, tình trạng đoạn đê để báo cho lực lượng phụ trách công trình.

Khi trời gần sáng, dòng nước đã được chặn bớt. Đoạn đê bị hư hại nhưng chưa vỡ. Hưng đứng lặng trước những cây non nằm nghiêng trong bùn.

“Chúng ta đã chậm quá lâu.”

Mai không đáp. Cô thu lại những tờ ghi chép đã ướt, cùng Hưng trở về trạm.

Vài ngày sau bão, đoàn kiểm tra liên ngành của tỉnh đến Kim Trạch. Họ đo lại độ mặn, lấy mẫu đất và nước, đối chiếu phiếu đo gốc với báo cáo tổng hợp. Những sai khác trong hồ sơ được xác nhận. Kế hoạch mở rộng diện tích trồng mới tạm dừng để chờ đánh giá tiếp.

Tuần sau, tại nhà văn hóa xã, bảng kết quả khảo sát được treo ngay lối vào. Bà Lành đứng đọc từng dòng, ngón tay dừng ở những cột số liệu. Ông Bình đến sau, đứng trước bảng hồi lâu, hỏi Hưng về một điểm đo ở phía Nam cánh rừng. Hưng mở bản đồ, chỉ cho ông vị trí lấy mẫu. Một người dân bước tới, đưa ra tờ ghi chép của gia đình về những lần nước mặn tràn vào ruộng. Hưng nhận lấy, ghi thêm địa điểm và thời gian.

Ông Bình đến gần bảng số liệu.

“Thế bao giờ mới biết đất này trồng được cây gì, giữ được ong không?”

Hưng chưa trả lời ngay. Anh đọc những con số vừa được công khai, ngoái ra phía rừng.

“Còn phải đo thêm, chú ạ. Lần này bà con sẽ cùng theo dõi.”

Ông Bình gật đầu, cầm tờ giấy ghi vị trí những gốc sú bị chết, đặt lên bàn.

Mấy tuần sau bão, những vết nứt trên sườn đê đã được vá lại, các rãnh tiêu nước gần chân đê được khơi thông. Sau mưa, côn trùng cựa mình trong đám cỏ, cá quẫy ở những ao trũng ven đê. Đôi lúc, có tiếng vo ve thoảng qua những tán cây.

Bà Lành sửa lại mấy thùng ong cũ, đặt chúng bên vạt rừng. Bà chưa mua đàn ong mới. Một vài bãi sú đã nhú lá, nhưng chưa biết bao giờ rừng mới có thể ra hoa như trước.

Mai tham gia một dự án khảo sát hệ sinh thái ven biển. Hưng ở lại Kim Trạch, theo dõi các điểm đo và hướng dẫn nhóm sinh viên đến lấy mẫu đất, nước. Trên bản đồ, những vị trí cần khảo sát tiếp chưa được đánh dấu đầy đủ.

Một tối, khi Hưng trở về trạm, Mai đang ngồi bên bàn gỗ. Phong bì thư mời nghiên cứu sinh được đặt trước mặt cô.

“Em định viết thư cho trường, hỏi xem còn cơ hội nào không.”

Hưng ngồi xuống đối diện.

“Nếu em muốn đi, anh không muốn em vì anh mà ở lại.”

Mai cúi xuống lá thư.

“Em biết. Nhưng lần này em muốn tự mình quyết định. Có lẽ em cần biết ở đó người ta đang nghiên cứu những gì, mới biết mình có thể làm được gì ở đây.”

Hưng không hỏi thêm. Mai gấp lá thư, đặt vào phong bì.

Đến cuối xuân năm sau, Hưng lại mơ thấy Kim Trạch. Những hàng sú vẹt trải ra trên bãi bồi, chỗ dày chỗ thưa. Nước triều lấp loáng dưới những rễ cây. Ông Bình đi dọc hàng sú, cúi xuống kiểm tra lớp bùn quanh gốc. Bà Lành ngồi bên những thùng ong cũ. Mai cầm cuốn sổ, đứng trước một khoảng rừng có những chùm hoa trắng.

Hưng cúi xuống mặt nước. Các con số trên bản đồ nhòe ra, kéo dài theo những vệt triều. Những mái nhà trong làng hiện lên qua làn sương, gần nhau như những ô nhỏ trong một tổ ong. Từ dưới đất, những rung động lan qua rễ cây, qua chân đê, đến từng căn nhà.

Anh tỉnh giấc khi trời vừa sáng. Mai đã ra ngoài từ sớm. Trên bàn gỗ, bản đồ vùng ven biển được chặn bằng mảnh san hô. Vệt màu hổ phách loang nhẹ trên giấy, kéo dài từ trạm kỹ thuật về phía cánh rừng.

Hưng cầm bản đồ lên. Một số điểm khảo sát vẫn còn để trống. Anh nhìn về phía rừng. Từ xa vọng lại âm thanh rù rì. Anh chưa biết đó là tiếng những con ong đầu tiên trở về hay chỉ là tiếng gió lùa qua tán cây. Anh khoác áo, bước nhanh ra ngoài.

Kim Sơn, 05/6/2025

M.V.P

(Đã đăng: Tạp chí Văn Nghệ Ninh Bình, số 305+305/5/2025)