Biến số tầng mười ba

Minh họa của Lê Anh Vân

Mai Văn Phấn

(Tặng Chí – con gái đã hết sợ gián!)

Con gián ở góc tường không hề biết mình vừa được tha. Nó đứng yên, hai râu rung rung dò xét, rồi bò tiếp. Ánh đèn bếp hắt xuống thân con vật như phết một lớp giấy bóng kính, khiến nó trông to hơn. Ông Bỉnh vẫn đứng đó, tay giơ cao, lơ lửng giữa không trung. Cánh tay ông khẳng khiu, những vết đồi mồi lốm đốm trên da trông chẳng khác nào những vệt cánh gián. Ông không chắc mình đang định làm gì, diệt nó hay chỉ xem còn bắt nổi nó không.

Có tiếng sột soạt nhỏ. Không rõ từ một con gián, hay từ đâu đó phía sau chiếc bếp từ. Ông nghiêng đầu, lắng nghe. Tiếng động ấy giống như nhịp tim thứ hai của căn nhà này. Nhịp ấy, những người trẻ vội vã ít khi để ý. Âm thanh ngừng lại. Ông hạ cánh tay xuống. Con gián đã kịp biến mất vào khe tường.

Ông Bỉnh quay lại phòng khách, ngồi xuống ghế, hai tay đặt lên gối, một tư thế quen thuộc từ thời còn đi làm. Căn hộ tầng mười ba yên tĩnh đến mức ông có thể nghe được tiếng nước chảy qua đường ống trong tường. Ông đang nhìn hồi lâu vào cuốn sổ nằm trên bàn. Một trang giấy trắng đã mở sẵn. Cây bút đặt ngang.

“Một con gián đã thoát.” Ông nghĩ vậy nhưng không ghi, rồi gấp cuốn sổ lại. Ông ngả lưng ra ghế, mắt lim dim. Ba mươi năm làm thống kê đã rèn cho ông thói quen, cứ thứ gì không đếm được thì coi như không còn tồn tại. Nhưng từ khi nghỉ hưu, mọi thứ bỗng trượt khỏi tầm kiểm soát của ông, trừ lũ gián. Trong lúc chập chờn, một vệt nâu sẫm bỗng vụt qua, dừng lại, rồi mất hút. Ông thấy người mình như thu nhỏ lại, tựa một dấu phẩy lọt thỏm giữa những bảng biểu, loay hoay tìm một kẽ hở để chen vào. Ông thèm được dán lên lưng mã vạch, để thuộc về một trật tự nào đó, dù chỉ âm thầm dưới gầm tủ.

Đêm hôm sau, ông đặt ra nguyên tắc, tuyệt đối không dùng điện thoại. Ông muốn cắt đứt với thế giới bên ngoài để tập trung vào cuộc chiến dưới sàn nhà. Đúng 23:50, ông bật đèn. Ba con gián cùng xuất hiện. Ông đứng sững trước quy mô đội hình của chúng. Một con tiến về phía bồn rửa bát, một con rẽ trái, con còn lại đứng im như thăm dò ông. “Rụp”. Ông ra tay. Hạ được một trong ba. Hiệu suất đạt 33%. Mở ngay sổ, ông viết nắn nót: “23:50 – 1/3, đối phương bắt đầu phân tán lực lượng.”

Sáng hôm sau, con trai ông ghé qua, thấy ông đang đứng giữa gian bếp, tay chống nạnh nhìn chằm chằm xuống sàn.

“Bố làm gì thế?”

“Con lui sang bên.” Ông ra lệnh: “Con đang chắn đường di chuyển của đối phương.”

Con trai ông thở dài: “Bố ơi, hay con gọi dịch vụ phun thuốc cho nhanh?”

Ông nhìn con, vẻ nghiêm trọng: “Không được. Đây không phải diệt trừ, mà là nghiên cứu quy luật vận động. Con là biến số nhiễu trong hệ thống của bố đấy.”

Đêm tiếp theo, thử thách đã đến. Mất điện. Con trai ông bật đèn điện thoại, ánh sáng xanh lia qua bếp. Một con gián xuất hiện, bóng của nó kéo dài trên sàn trông như một quái vật trong phim kinh dị.

“Kìa bố!” Con trai ông hét lên.

“Đừng la! La to sẽ gây nhiễu đấy!” Ông Bỉnh nói nhỏ.

Trong ánh sáng lờ mờ, ông thực hiện một cú vồ mang tính quyết định. Một tiếng “bép”. Rồi ông viết ngay vào sổ: “00:01 – 1, điều kiện thiếu sáng, nhưng kỹ năng của ta đã nâng cấp.”

Thời khắc quyết định là khi ông phát hiện ra một “Tổng hành dinh” ngay dưới gầm chậu rửa bát. Đó là một hang ổ tối tăm, nồng nặc mùi thực phẩm phân hủy. Lần này ông dùng bình xịt diệt côn trùng mùi chanh. Làn sương mù tỏa ra. Những con gián lộn nhào trong vũ điệu cuối cùng rồi lăn ra giãy giụa. Ông cảm thấy mình như một vị tướng vừa bình định xong cuộc phản loạn quy mô lớn. Ông viết dòng cuối cùng vào sổ trước khi đi ngủ: “Chiến dịch thắng lợi. Đối phương tan rã. Giai đoạn mới bắt đầu.”

Trong mơ, ông khoác chiếc áo màu cánh gián, đứng duyệt binh trước hàng ngàn bình xịt côn trùng xếp thẳng hàng. Sáng hôm sau, con trai thấy ông đứng nghiêm trước bồn rửa, tay cầm dép nhựa như một thanh gươm. Anh lặng lẽ lên mạng tìm “Địa chỉ tư vấn tâm lý cho người nghỉ hưu quá ám ảnh với côn trùng.” Còn ông Bỉnh, vẫn kiên nhẫn bên khe tường. Giờ ông không sợ lũ gián, mà sợ chính cái khe bí hiểm kia.

Ông dần nhận ra, trong sự tĩnh mịch của căn nhà, những sinh vật nhỏ bé kia không còn là đối tượng cần tiêu diệt mà là những biến số sống duy nhất giúp ông thấy mình còn tồn tại. Trong đời sống hưu trí, mọi thứ đã sắp sẵn đến nhàm chán; một cái rung râu lệch nhịp của đối phương cũng đủ chứng minh ông vẫn linh hoạt.

Chiều hôm đó, để chạy trốn sự tĩnh mịch, ông Bỉnh bắt xe buýt đến quán cà phê gần cơ quan cũ, nơi các đồng nghiệp hưu trí của ông vẫn hay tụ tập. Nhưng ngồi suốt hai tiếng đồng hồ, ông nhận ra mình không thể chen vào dòng chảy của họ. Người ta say sưa bàn về giá đất ngoại ô, về chứng cao huyết áp, hoặc tự hào khoe ảnh cháu nội, cháu ngoại. Khi ông thử mở lời về một biểu đồ tần suất hoạt động của lũ gián mà ông đang theo dõi, mọi người bỗng im lặng. Họ nhìn ông bằng ánh mắt ái ngại, rồi khéo léo lảng sang chuyện khác. Trên đường về, đứng ở trạm xe buýt nhìn dòng người lao đi vội vã, ông cay đắng nhận ra không một ai nhìn ông. Ông đã bị gạt ra ngoài lề của mọi bảng biểu. Chỉ có những sinh vật nhỏ bé đang chực chờ thách thức ông ở nhà, mới là nơi duy nhất ông tìm thấy ý nghĩa sống.

Sau chiến thắng ở khu vực trung tâm, ông Bỉnh không còn coi bản thân là người diệt gián bình thường. Ông tự nâng mình lên thành chuyên gia phân tích hành vi côn trùng. Cuốn sổ ghi chép của ông giờ đây dày đặc những biểu đồ hình sin, hình cột, ghi lại tần số xuất hiện của đối tượng nghiên cứu.

Đêm đó, ông ngồi phục kích với chiếc đèn đeo trên trán như một thợ mỏ. Một con gián nhỏ, có lẽ là hậu duệ còn sót lại, vừa ló đầu ra, ông không “rụp” ngay mà lẩm bẩm: “Mày là oắt con trinh sát. Nếu ta giết mày, quân chủ lực sẽ không xuất đầu lộ diện.” Ông để con hậu duệ thong thả bò qua chân mình. Nó dừng lại, rung râu như thể đang trêu ngươi sự kiên nhẫn của ông. Ông ghi vào sổ: “23:55, đối phương cử một tân binh ra nghi binh.”

Sự ám ảnh của ông lên đến đỉnh điểm khi ông quyết định lắp camera ở góc bếp. Con trai nhìn thấy bố mình đang chăm chú ngồi trước màn hình, tua chậm cảnh một cặp râu gián lướt qua với vẻ mặt căng thẳng như đang xem băng ghi hình trọng tài VAR trong trận chung kết World Cup.

“Bố à, con thấy bố nên đi du lịch. Ở châu Âu mùa này không có gián đâu.”

Ông Bỉnh không rời mắt khỏi màn hình: “Làm sao đi được khi lũ gián đang tái cấu trúc đội hình? Con nhìn đi, con này có sọc ở lưng, đây là giống gián chiến đấu dũng cảm, không phải loại vớ vẩn.”

Vào đêm mưa lớn, điện lưới vụt tắt. Ông Bỉnh đứng án ngữ ở cửa bếp, tay lăm lăm chiếc vỉ đập ruồi. Nhưng lạ thay, không hề có tiếng sột soạt quen thuộc nào. Sự im lặng tuyệt đối bao trùm, dồn nén thành một áp lực, chỉ còn tiếng mưa dội xuống mái tôn như những tràng súng liên thanh xa xa. Âm thanh ấy càng làm nổi bật cái tĩnh mịch đến lạnh người của trận đánh.

Ông bật đèn pin quét khắp các góc nhà. Trống trơn. Không một bóng gián. Cảm giác chiến thắng lẽ ra phải rất huy hoàng, nhưng ông Bỉnh bỗng thấy một nỗi trống trải khó tả. Nếu không còn gián, cuốn sổ của ông sẽ trở thành đống giấy lộn. Cuộc sống hưu trí của ông sẽ lại quay về với tiếng ống nước ri rỉ trong tường. Ông ngồi xuống sàn bếp, tắt đèn. Trong bóng tối, ông thì thào: “Có ai trong đó không?”

Lát sau, từ gầm chậu rửa bát có tiếng lạo xạo. Một chiến binh nâu sẫm bò ra, lò dò, rồi dừng lại ngay trước mũi dép của ông. Ông Bỉnh nín thở. Ông không giơ tay, không “rụp” ngay, cũng không vội vồ lấy bình xịt. Ông cảm thấy sự kết nối kỳ lạ, như hai chiến binh dày dặn trận mạc đã bắt được bài của nhau. Ông đứng dậy, đến tủ lạnh, lấy mẩu bánh quy, bóp vụn ra rồi rải xuống sàn nhà.

Sáng hôm sau, con trai ông đến, chuẩn bị để đưa bố đi gặp bác sĩ tâm lý. Anh thấy ông Bỉnh đang ngồi nhâm nhi chén trà, cuốn sổ ghi chép đã đặt lên kệ tủ.

“Bố diệt hết gián rồi à?” Anh hỏi, giọng đầy hy vọng.

Ông Bỉnh mỉm cười bí hiểm, nhìn vào khe tường giờ đã được ông dán mẩu giấy nhỏ ghi chữ: “Văn phòng đại diện đối ngoại”.

“Chúng ta đã ký hòa ước,” ông nói thản nhiên. “Bố cung cấp lương thực, chúng cung cấp dữ liệu. Một mối quan hệ cộng sinh bền vững.”

Ông Bỉnh bắt đầu thực hiện chế độ quản lý hành chính nghiêm ngặt. Ông thiết lập một “Đặc khu kinh tế” trên nắp chiếc hộp nhựa, nơi ông đặt định kỳ các loại thực phẩm thượng hạng. Mỗi khi ông Bỉnh gõ nhẹ vào cạnh bàn, một vài con lại chui ra diễn tập. Ông Bỉnh hào hứng ghi vào sổ: “01:20, đối phương đã chấp nhận chế độ trợ cấp.”

Ông Bỉnh nhanh chóng nhận ra đối phương đang ngầm thực hiện các biện pháp phản kháng bí mật. Đêm thứ tư sau khi lập đặc khu, ông phát hiện mẩu bánh quy không bị ăn tại chỗ mà đã bị dịch chuyển ba mươi centimet vào sâu trong góc tối của gầm tủ, hoàn toàn né khỏi góc quét của camera giám sát. Chúng đang tích trữ lương thực, học cách nghi binh và che giấu quân số. Một chiến thuật “tích cốc phòng thủ” cực kỳ tinh quái trong một cuộc chiến tranh tâm lý không tiếng súng. Ông lật sổ, đổi mực sang màu đỏ, viết nắn nót: “02:15, đối phương bắt đầu bộc lộ mưu đồ mới.” Sự căng thẳng ngầm ấy khiến ông phấn khích đến mức tim đập loạn nhịp.

Mọi chuyện chỉ trở nên rắc rối khi con trai ông dẫn bạn gái về ra mắt. Cô vốn mang nỗi ám ảnh kinh hoàng với côn trùng. Vừa bước vào bếp, cô thấy ông Bỉnh đang nói chuyện với cái gầm tủ: “Con sọc lưng đâu? Sao hôm nay con râu ngắn lại đi thay?”

Cô bạn gái thét lên khi thấy một con gián to tướng thản nhiên nhấm nháp mẩu bánh quy ngay cạnh chân mình. Ông Bỉnh vội lấy thước kẻ gõ xuống sàn: “Giải tán ngay!”

Anh con trai đứng chôn chân, còn cô bạn gái chạy thẳng ra cửa. Anh nhìn bố, tuyệt vọng: “Bố ơi, bố vừa xóa luôn cả tương lai có đứa cháu đích tôn của bố rồi!”

Nói xong, anh con trai nhìn mái tóc bạc trắng của bố, nhìn những vết đồi mồi lốm đốm trên đôi tay khẳng khiu đang lóng ngóng cầm chiếc thước kẻ. Cơn giận vụt qua, chỉ còn lại nỗi xót xa dâng lên nghẹn ứ. Anh đã thử mọi cách, từng mua những chậu cây cảnh đắt tiền để ông chăm sóc, nhưng chúng đều héo rũ ngoài ban công vì ông bận trực chiến dưới bếp. Anh hiểu, bố anh đang cô đơn đến mức cùng cực. Sự quan tâm chu đáo của một người con bận rộn như anh, hay những đồng tiền chu cấp hàng tháng, hóa ra chẳng thể bằng một cái rung râu của con gián dưới gầm tủ. Sự bất lực khiến anh quyết định, phải đập tan cái thế giới hoang tưởng này để kéo bố trở lại thực tại, dù có phải làm ông tổn thương.

Trong cơn sang chấn đó, anh lẳng lặng rút điện thoại ra: “Vâng... vâng, cho tôi thuê nhân viên khử trùng chuyên nghiệp đến quét sạch căn hộ này ngay. Tiện thể lấp kín mọi khe tường nhé!”

Khi ông Bỉnh đi họp hội người cao tuổi về, mùi hóa chất vẫn còn nồng nặc. Khe tường đã bị trét kín bằng silicon, các “Đặc khu kinh tế” biến mất. Ông Bỉnh đứng giữa gian bếp, nhìn cuốn sổ ghi chép dang dở, cảm thấy mình như một vị hoàng đế vừa bị tước mất ngai vàng. Ông không giận con trai, chỉ thấy nỗi cô đơn mở ra, trống rỗng như một khe tường.

Đêm đó, ông Bỉnh ngồi thu lu trong bóng tối. Ông không còn gì để chờ đợi vào lúc nửa đêm. Nhưng rồi, từ phía trần nhà, nơi nhân viên khử trùng đã bỏ sót một kẽ hở nhỏ nơi dây điện luồn qua, bỗng phát ra những tiếng sột soạt rất khẽ.

Một con gián nhỏ xíu, có lẽ là kẻ sống sót cuối cùng sau cuộc “tận diệt”, bò theo dây điện xuống bàn. Nó gầy gò, râu gãy một bên, tơi tả nhưng lì lợm.

Biến cố đến vào một đêm cuối hạ oi nồng. 23:50 trôi qua trong im lặng. 00:10 – không động tĩnh. 00:30 – vẫn không một chiếc râu. Ông bắt đầu bất an, gõ nhẹ ba lần, tín hiệu triệu tập quen thuộc. Không con nào xuất hiện. Từ “Đặc khu kinh tế”, mẩu phô mai vẫn còn, nhưng bị kéo lệch vài centimet. Ông ghi: “Dấu hiệu bất thường. Đối phương không còn phụ thuộc tiếp tế.”

Đúng lúc đó, từ trần nhà, một vật nhẹ rơi xuống trước mặt ông, không phải gián mà là mảnh cánh nâu nhỏ. Một tín hiệu, cảnh báo. Ông mỉm cười khó hiểu. Ông biết, cái gì đã thành quy luật thì không thể diệt hết, nó chỉ ẩn đi hoặc biến dạng. Ông lật trang mới, viết: “Đối phương đã chuyển sang tác chiến đường không. Nhảy dù từ bóng tối. Cần nâng cấp hệ thống phòng thủ.”

Sáng hôm sau, người con trai bắt gặp ông đứng chênh vênh trên ghế, tay siết chặt chiếc vợt phóng điện, ánh mắt lia khắp trần nhà như một phi công lão luyện đang dò tìm mục tiêu. Anh chưa kịp lên tiếng, ông Bỉnh đã quay ngoắt lại, vung vợt mạnh đến mức luồng điện bật ra tiếng “tách” khô và gọn, sượt ngang mặt anh. Ánh mắt ông Bỉnh dừng lại trên gương mặt người con trai, như đang đo lại khoảng cách.

Hải Phòng, 4/5/2026

M.V.P.

(Đăng báo Văn nghệ số 25 ra ngày 20/6/2026)