Sự chuyển hóa của tình yêu trong không gian số

(qua truyện ngắn “Phiên bản mới nhất” của Mai Văn Phấn)

Tác giả Nguyễn Bách Sa

Nguyễn Bách Sa

Tình yêu vốn được xem là một trải nghiệm mang tính cá nhân, mơ hồ và khó nắm bắt. Tuy vậy, trong thời đại công nghệ số, nó đang ngày càng bị kéo vào quỹ đạo của dữ liệu và thuật toán. Từ các ứng dụng hẹn hò tối ưu hóa "độ tương thích" đến những thiết bị có khả năng đo lường trạng thái cảm xúc, đời sống tình cảm của con người dần lộ ra nguy cơ bị chi phối bởi những cơ chế dự báo và kiểm soát. Bối cảnh ấy đặt ra câu hỏi liệu tình yêu có thể bị "dữ liệu hóa" đến mức nào mà vẫn còn là chính nó, hay chính quá trình ấy đã âm thầm làm nó biến dạng?

Truyện ngắn Phiên bản mới nhất của Mai Văn Phấn gợi ra một giả định đáng suy ngẫm về giới hạn đó. Khi công nghệ can thiệp trực tiếp vào tầng sâu nhất của tâm trí, biến cảm xúc thành những tín hiệu có thể đồng bộ và tái tạo, tình yêu đứng trước nguy cơ bị làm phẳng trong chính sự hoàn hảo của nó. Điều đáng chú ý là, sự can thiệp này diễn ra như một lựa chọn tự nguyện, những thao tác tưởng như vô hại lại mở đường cho một dạng quyền lực tinh vi hơn. Trong viễn cảnh ấy, vấn đề không còn nằm ở công nghệ tự thân mà ở cách con người trao quyền cho nó. Và cũng từ đó, khả năng giữ lại sự khác biệt, sự riêng tư và tính bất định của cảm xúc trở thành một vấn đề của chính đời sống con người hiện đại.

Tóm tắt truyện

Duy và Liên là một cặp vợ chồng trẻ làm việc trong lĩnh vực công nghệ, sống trong điều kiện đầy đủ nhưng dần cảm thấy thiếu kết nối cảm xúc. Họ cùng tham gia trò chơi "Đánh cắp trái tim". Ở phiên bản đầu, trò chơi cho phép khám phá kí ức của nhau, giúp họ hiểu hơn về những nỗi sợ và quá khứ của đối phương. Tuy nhiên, khi mọi thứ trở nên quen thuộc, cảm giác mới mẻ cũng dần biến mất.

Phiên bản nâng cấp của trò chơi đi xa hơn: xâm nhập vào suy nghĩ hiện tại và yêu cầu "đồng bộ hóa" tâm trí. Sau khi chấp nhận, Duy và Liên gần như trở thành hai bản thể giống nhau: họ biết trước suy nghĩ, hành động của nhau, không còn khoảng cách hay bí mật. Sự thấu hiểu tuyệt đối ban đầu tưởng là lí tưởng, nhưng nhanh chóng khiến mối quan hệ trở nên vô cảm, không còn bất ngờ hay khao khát.

Nhận ra tình yêu đang bị triệt tiêu, họ tìm cách thoát ra bằng việc ngắt kết nối và quay về với kí ức ban đầu khi cảm xúc còn tự nhiên, chưa bị can thiệp. Chính sự khác biệt và khoảng cách ấy giúp họ dần lấy lại cảm xúc, đồng thời nhận ra rằng tình yêu không thể tồn tại nếu bị biến thành một trạng thái hoàn toàn minh bạch và đồng nhất.

Từ những rung động nguyên sơ đến sự hoàn hảo và cái chết của cảm xúc

Trước khi bị can thiệp bởi công nghệ, tình yêu giữa Duy và Liên hiện lên như một trạng thái cảm xúc nguyên sơ, mọi rung động đều diễn ra trong sự mơ hồ và không thể dự đoán. Đó là kiểu cảm xúc không thể lập trình, không thể tính toán, và cũng không cần phải "hiểu hết" mới có thể tồn tại. Chính sự không rõ ràng ấy lại là điều làm nên sức sống của tình yêu.

Truyện gợi lại những khoảnh khắc rất nhỏ nhưng giàu sức gợi: lần đầu họ ngồi cạnh nhau trong im lặng, chủ động ngắt kết nối với mọi thiết bị; hay một buổi xem phim trong rạp cũ, nơi "Ngón tay run khẽ chạm, lời chưa nói đã thấy tim đập lệch nhịp". Những chi tiết này gợi ra biết bao trạng thái. Đó là sự bối rối của hai tâm hồn, là sự thiếu hụt từ những điều chưa nói, chưa biết, chưa thể gọi tên, hay những khoảng không chưa được lấp đầy,…

Cũng chính vì thế, sự khác biệt giữa hai cá nhân trở thành điều kiện để tình yêu nảy sinh. Duy và Liên không phải là hai phiên bản trùng khít, họ có những kí ức riêng, những ám ảnh riêng: một bên là Duy với "kí ức về con mèo tam thể đã chết", một bên là Liên với nỗi ám ảnh "rất sợ cánh đồng rộng trong tuổi thơ, nơi cô đã chạy trốn một cơn lốc". Những "vùng tối" ấy là điểm khởi đầu cho khao khát được hiểu và được chia sẻ. Phiên bản đầu của trò chơi, ở một mức độ nào đó, vẫn còn giữ lại khoảng cách cần thiết này: họ có thể nhìn thấy những gì người kia đã trải qua nhưng chưa thể hoàn toàn trở thành người kia. Và chính khoảng cách ấy giữ cho tình yêu còn là một hành trình.

Trong toàn bộ mạch truyện, những khoảnh khắc "chưa bị dữ liệu hóa" ít xuất hiện nhưng lại có sức nặng đặc biệt bởi chúng là một dạng đối chứng - khi cảm xúc chưa bị làm phẳng thành dữ liệu, con người vẫn còn có thể ngạc nhiên trước nhau. Và có lẽ, chính khả năng "không hiểu hết đối phương" mới là điều giữ cho tình yêu còn lại ý nghĩa. Khi mọi thứ trở nên minh bạch tuyệt đối, khi không còn gì để khám phá, thì tình yêu sẽ đứng yên trong chính sự hoàn tất của nó.

Nếu ở trạng thái ban đầu, tình yêu tồn tại nhờ những khoảng mờ và sự khác biệt, thì khi bước vào phiên bản nâng cấp của trò chơi, nó bắt đầu bị kéo vào một trật tự khác: trật tự của dữ liệu. Cảm xúc lúc này trở thành thứ có thể truy cập, chia sẻ và đồng bộ chứ không hề qua trải nghiệm. Những gì từng thuộc về riêng tư (kí ức, suy nghĩ, những rung động chưa kịp thành hình) giờ đây đều hiện ra "rõ như lòng bàn tay".

Sự thay đổi này thoạt nhìn mang dáng dấp của một lí tưởng: hai con người không còn hiểu lầm, không còn che giấu, không còn khoảng cách. Nhưng chính sự "hiểu hết" ấy lại làm biến dạng bản chất của tình yêu. Khi mọi suy nghĩ đều được hiển lộ, khi cảm xúc và nhận thức không còn "độ trễ", thì mối quan hệ chỉ còn tồn tại ở dạng trạng thái đã hoàn tất một hành trình khám phá. Người ta không cần trăn trở, không cần đoán định, thì cũng không còn cần lí do để chờ đợi.

Ở cấp độ sâu hơn, trò chơi không những xóa bỏ khoảng cách, nó còn triệt tiêu luôn sự khác biệt. Sau khi đồng bộ hóa, "Liên và Duy trở nên đồng nhất đến kinh ngạc" (tr. 3). Khi hai tâm trí được đồng bộ hoàn toàn, ranh giới giữa "tôi" và "người kia" bắt đầu mờ đi. Nhưng điều nghịch lí là: chính khi đạt đến sự hòa hợp tuyệt đối, tình yêu lại đứng trước nguy cơ biến mất. Bởi suy cho cùng, tình yêu không tồn tại giữa hai bản thể giống hệt nhau, nó chỉ nảy sinh từ sự va chạm giữa những khác biệt. Khi không còn "người khác" như một đối tượng để hướng tới, cảm xúc cũng mất đi điểm tựa của nó: "Không còn mơ hồ, không bất ngờ, và đương nhiên, không còn thơ mộng".

Duy là người đầu tiên cảm nhận được sự rạn nứt ấy. Trong một thế giới mà mọi thứ đều có thể biết trước, anh bắt đầu cảm thấy trống rỗng: "Liên chưa nói cô khát thì Duy đã mang cốc nước đến cho cô. Duy mua đôi vé nghe hòa nhạc... nhưng khi vừa về đến nhà đã thấy cô trang điểm đẹp đẽ đợi sẵn". Người ta cảm thấy trống vì thiếu thông tin. Ở đây, Mai Văn Phấn đã đặt cái điều "trống rỗng" ấy trong một trường "thừa thông tin", thừa tới mức không còn chỗ cho bất ngờ. Những phản ứng của Liên trở nên dễ đoán, những cảm xúc được "đồng bộ" trở nên trơn tru đến mức vô cảm. Chính điều đó, nó vừa tạo ra một chân lí, rằng một khi không còn gì có thể lệch đi thì cũng không còn gì có thể lay động; đồng thời lạ mang đến một nghịch lí quen thuộc của đời sống hiện đại: điều khiến con người trở nên trống rỗng chính sự dư thừa - dư thừa thông tin, dư thừa khả năng kiểm soát. Và trong trường hợp này, tình yêu không chết vì bị ngăn cản mà chết trong chính điều kiện tưởng như lí tưởng nhất để nó tồn tại. Nói cách khác, sự hoàn hảo không còn là một giá trị, nó trở thành dấu hiệu của sự kết thúc.

Đáng chú ý hơn, sự biến đổi này không được áp đặt từ bên ngoài. Không có một thế lực cưỡng chế nào buộc Liên và Duy phải tham gia trò chơi; ngược lại, họ tự nguyện bước vào nó cùng với niềm tin rằng việc hiểu nhau nhiều hơn sẽ giúp tình yêu bền vững hơn. Rõ ràng với lựa chọn ấy, những bài học đáng suy ngẫm cũng dần định hình trong tâm trí người đọc. Công nghệ không tước đoạt, không hủy hoại tình yêu, nó giết chết tình yêu bằng cách đáp ứng nhu cầu con người đến mức không còn gì để khao khát. Và khi mọi mong muốn được thỏa mãn đến mức tuyệt đối, con người lại đánh mất chính điều làm nên ý nghĩa của những mong muốn ấy.

Sự chuyển dịch từ những rung động nguyên sơ sang trạng thái bị dữ liệu hóa trong Phiên bản mới nhất không phải là một ám ảnh đơn lẻ. Ở một truyện ngắn khác - Người cầm bút cuối cùng, Mai Văn Phấn tiếp tục đẩy xa hơn chính mối bận tâm ấy. Nếu trong câu chuyện của Duy và Liên, công nghệ khiến hai con người trở nên "giống nhau" đến mức đánh mất cảm xúc, thì ở viễn cảnh xa hơn, khi trí tuệ nhân tạo can thiệp vào cả hoạt động sáng tạo, con người thậm chí không còn toàn quyền đối với chính những gì mình cảm nhận. Không những được chia sẻ hay đồng bộ, cảm xúc còn bị định nghĩa và chuẩn hóa như một "chuẩn đầu ra".

Đặt cạnh nhau, hai văn bản cho thấy cùng một chuyển động: công nghệ len vào đời sống riêng tư của tình yêu, bao trùm toàn bộ không gian tinh thần của con người. Nếu Người cầm bút cuối cùng mở ra viễn cảnh một xã hội đứng trước nguy cơ bị điều tiết, cả đời sống cảm xúc lẫn hoạt động sáng tạo; thì Phiên bản mới nhất hướng tới phạm vi của một mối quan hệ cá nhân cụ thể. Và chính ở điểm giao này, vấn đề trở nên rõ ràng hơn: những biểu hiện sâu nhất của tính người như tình yêu, khả năng sáng tạo,… bị đẩy đến bờ vực của sự cạn kiệt nếu cảm xúc bị định lượng, sự khác biệt dần bị làm phẳng. Vậy liệu con người có còn giữ được quyền làm chủ chính cảm xúc của mình hay không?

Khả năng kháng cự

Sau tất cả sự đổ vỡ, liệu con người có thể giữ lại điều gì của mình trước xu hướng dữ liệu hóa ngày càng sâu vào đời sống cảm xúc? Truyện không đưa ra một lời giải trực tiếp nhưng gợi mở một hướng suy nghĩ qua chính những lựa chọn nhỏ bé của nhân vật.

Khoảnh khắc "Rồi Duy rút dây nguồn. Liên tắt wifi. Ngắt mọi kết nối" -hành động đơn giản nhưng mang ý nghĩa của một sự từ chối - từ chối trạng thái "hiểu hết" để quay về với khoảng riêng, tồn tại như một cá thể độc lập. Việc ngắt kết nối ấy là cách để giữ lại "độ mờ cần thiết" - phần không thể bị quy đổi thành dữ liệu của cảm xúc, giữ lại những điều chưa nói, những điều chưa được giải thích, những phần ẩn số đối với người kia.

Nhìn sâu hơn, chính "độ mờ" ấy là điều kiện để tình yêu tiếp tục vận động. Khi con người chấp nhận không hiểu hết về nhau, họ đồng thời chấp nhận việc tình yêu luôn ở trong trạng thái chưa hoàn tất. Và cũng chỉ trong trạng thái ấy, cảm xúc mới còn khả năng phát sinh, biến đổi và làm mới chính nó. Ngược lại, khi mọi thứ bị làm cho minh bạch tuyệt đối, tình yêu bị đóng khung như một kết quả đã biết trước, không còn khả năng mở ra bất kì điều kì diệu nào khác.

Từ đây, truyện chạm đến một vấn đề rộng hơn: trong một thế giới mà công nghệ ngày càng hướng tới việc tối ưu hóa mọi trải nghiệm, con người có còn sẵn sàng chấp nhận những điều không tối ưu? Thiết nghĩ, những sự lệch nhịp, những hiểu lầm, những khoảng cách vốn từng bị xem là trở ngại có thể lại chính là điều cần thiết để duy trì chiều sâu của đời sống tinh thần. Việc bảo vệ những yếu tố ấy không đồng nghĩa với việc phủ nhận sự tiến bộ. Con người cũng cần đặt ra một giới hạn rằng có những điều không cần (và cũng không nên) biến thành dữ liệu.

So với các truyện ngắn khác thiên về đưa ra kết quả của giải quyết xung đột, kết thúc của truyện Phiên bản mới nhất nghiêng về một cảnh báo. Nó nhắc rằng khi con người trao quá nhiều quyền cho công nghệ trong việc định hình cảm xúc thì họ cũng đang dần đánh mất khả năng sống với những gì không thể đo lường. Và có lẽ, trong số những điều cần được giữ lại, tình yêu - với tất cả sự mơ hồ, bất định và không hoàn hảo của nó - chính là một trong những điều mong manh nhất.

Bên cạnh những giá trị phân tích trên, Phiên bản mới nhất cũng có một số hạn chế nhất định. Các nhân vật Duy và Liên được xây dựng khá mờ nhạt, thiếu chiều sâu tâm lí, dường như chỉ tồn tại để minh họa cho luận điểm của tác phẩm. Cấu trúc truyện khá đơn giản và dễ đoán: công nghệ xâm nhập, tình yêu đổ vỡ, rồi được cứu vãn bằng một hành động kháng cự mang tính biểu tượng (ngắt kết nối, gợi lại kí ức). Giải pháp này, dù phù hợp với tinh thần lạc quan của tác phẩm song có phần đơn giản hóa quá trình phục hồi sau sự xâm nhập sâu của AI. Đặt trong tương quan với các truyện ngắn cùng thể tài của Mai Văn Phấn, có thể thấy rõ hạn chế này. Người cầm bút cuối cùng tuy cũng có một kết thúc lạc quan (hình ảnh cây non mọc lại), nhưng hành trình kháng cự của nhân vật Văn (sống ẩn dật, viết tay bằng bút mực) mang đậm tính biểu tượng và giàu chiều sâu văn hóa hơn. Ở Người tình mã hoá thì khác hẳn: nhân vật Lập được khắc họa với đầy đủ quá khứ, vết thương và sự giằng xé nội tâm; cái kết bỏ ngỏ, đầy ám ảnh, thay vì vội vàng đi đến một kết luận lạc quan như ở Phiên bản mới nhất.

*

Từ một giả định mang màu sắc khoa học viễn tưởng, Phiên bản mới nhất giúp người đọc hình dung được khả năng công nghệ can thiệp vào cảm xúc, đồng thời đặt lại vấn đề về bản chất của tình yêu trong thời đại dữ liệu. Tác phẩm không phủ nhận công nghệ, chỉ đưa ra lời nhắc về những giới hạn. Không phải mọi tiến bộ đều đồng nghĩa với việc làm cho đời sống trở nên trọn vẹn hơn, nhất là khi nó chạm đến những lĩnh vực vốn được nuôi dưỡng bởi sự không hoàn hảo. Tình yêu cần khoảng cách để tồn tại, cần khác biệt để vận động, cần cả những điều không thể gọi tên để tiếp tục có ý nghĩa.

Trong bối cảnh con người ngày càng quen với việc đo lường, tối ưu hóa và kiểm soát mọi khía cạnh của đời sống, việc giữ lại những "vùng không thể dữ liệu hóa" có lẽ vừa là một sự lựa chọn, vừa là một nhu cầu. Bởi lẽ, chính ở những vùng ấy, con người mới còn khả năng cảm nhận, rung động và sống như một chủ thể thực sự. Và có lẽ khi mọi thứ đều có thể được đo lường, thì những gì không thể đo lường chính là nơi cuối cùng con NGƯỜI được giữ lại.

N.B.S