Về bài thơ “Hồi sinh” của Mai Văn Phấn

Thiện Lạc – Trần Quốc Thường

LTS – Tôi biết và đọc thơ của Mai Văn Phấn gần đây, phong cách viết của anh hiện đại. Bài thơ “Hồi sinh” tôi yêu thích đã đề xuất trên Diễn đàn Văn nghệ Thái Nguyên. Nay tôi xin có vài lời về bài thơ này.

HỒI SINH

(Mai Văn Phấn)

Cùng rền rĩ trong mê man cơn sốt

Cho tầng lá già lênh đênh chưa kịp mục

Cho bén rễ vào thịt da những mùa ngũ cốc

Nước mắt ban mai trổ những đòng đòng.

Trên ngực bùn nâu đã linh thiêng ban lộc

Máu hồi sinh rần rật chạy qua

Thấy nghĩa địa lặn đi thành vết sẹo

Thấp thoáng người xưa tỉnh lại cấy cày.

Và nhảy múa với các hình nhân bện bằng rơm rạ

Sống động không gian chất ngất ngày mùa

Tôi gượng dậy giữa cánh đồng rộng lớn

Có con nước cường chảy dọc sống lưng.

(Rút từ tập thơ “Nghi lễ nhận tên”, NXB Hải Phòng, 1999)

Bài thơ “Hồi sinh” của Mai Văn Phấn là một tác phẩm tiêu biểu cho phong cách thơ hậu hiện đại Việt Nam, nơi ngôn ngữ không kể chuyện theo tuyến tính mà kiến tạo một thế giới biểu tượng, giàu liên tưởng và đa tầng ý nghĩa.

Điều đặc sắc trước hết là cảm thức hồi sinh của vũ trụ và con người hòa làm một. Ngay câu mở đầu: “Cùng rền rĩ trong mê man cơn sốt” ta thấy không xác định chủ thể. Đó có thể là đất, cây, con người hay cả thiên nhiên đang chuyển mình sau một cơn đau lớn. Chính sự mơ hồ ấy tạo nên không gian đa nghĩa rất đặc trưng của thơ hậu hiện đại.

Những câu thơ:

“Cho tầng lá già lênh đênh chưa kịp mục

Cho bén rễ vào thịt da những mùa ngũ cốc...”

đã đảo ngược quan hệ thông thường giữa con người và cây cỏ. Rễ không chỉ cắm vào đất mà bén vào “thịt da”, khiến con người trở thành một phần của thiên nhiên. Đó là quan niệm sinh thái rất hiện đại: con người và đất đai là một sinh thể thống nhất.

Đặc biệt là hình ảnh:

“Nước mắt ban mai trổ những đồng đồng.”

là một sáng tạo ngôn ngữ đầy ám ảnh. “Nước mắt” không còn là biểu tượng của đau thương mà hóa thành mưa sớm, thành nguồn sống, làm bật lên những cánh đồng xanh tốt. Ở đây nỗi đau đã nở hoa thành sự sống.

Đến khổ thơ thứ hai, chất huyền thoại càng đậm nét hơn

“Máu hồi sinh rần rật chạy qua

Thấy nghĩa địa lặn đi thành vết sẹo”

“Nghĩa địa” không mất hẳn mà chỉ còn là “vết sẹo”. Vết sẹo là dấu tích của đau thương đã được chữa lành. Đây là một hình tượng giàu triết lý, đó là quá khứ đau thương không bị xóa bỏ nhưng được vượt qua để hướng tới sự sống.

Hình ảnh:

“Thấp thoáng người xưa tỉnh lại cấy cày”

không phải sự sống lại theo nghĩa siêu nhiên mà là sự tiếp nối của truyền thống, của ký ức và lao động. Những thế hệ đã khuất vẫn hiện diện trong mỗi mùa vụ, trong từng hạt lúa và mảnh đất quê hương.

Khổ cuối đã đưa mạch thơ lên cao trào:

“Và nhảy múa với các hình nhân bện bằng rơm rạ...”

Hình nhân vốn vô tri bỗng mang linh hồn, cùng con người hòa vào lễ hội mùa màng. Ranh giới giữa thực và ảo, sống và chết, người và vật đều được xóa nhòa là một thủ pháp rất đặc trưng của thơ hậu hiện đại.

Hai câu kết:

“Tôi gượng dậy giữa cánh đồng rộng lớn

Có con nước cường chảy dọc sống lưng”

là điểm kết đầy sức mạnh. “Con nước cường” vừa là dòng nước của thiên nhiên, vừa là dòng sinh lực đang trào dâng trong cơ thể. “Sống lưng” trở thành trục nối giữa con người với đất trời. Cái “tôi” cá nhân không còn cô độc mà hòa nhập vào nhịp vận động của vũ trụ.

Có thể nói, “Hồi sinh” không miêu tả sự hồi sinh mà làm cho sự hồi sinh diễn ra ngay trong ngôn ngữ. Câu thơ giàu nhạc tính, hình ảnh liên tục dịch chuyển, biểu tượng chồng lên biểu tượng, mở ra nhiều tầng diễn giải. Đó chính là nét tiêu biểu của thơ Mai Văn Phấn: ít kể, nhiều gợi; ít lý giải, nhiều ám ảnh; lấy liên tưởng và biểu tượng để đánh thức cảm nhận của người đọc.

Bài thơ vì thế không chỉ ca ngợi sức sống của thiên nhiên sau một chu kỳ tàn lụi, mà còn gửi gắm một triết lý nhân văn sâu sắc: mọi đau thương đều có thể trở thành nguồn sinh lực mới; sự sống luôn tìm được con đường để tái sinh từ chính những gì tưởng như đã mất.

T.L–T.Q.T