Cộng sinh

Minh họa của Nguyễn Minh

Mai Văn Phấn

Hà đứng bên tủ kính thứ ba. Bên trong là một trái tim được bảo quản trong hộp kính chuyên dụng. Dưới ánh đèn, trái tim ấy trông như một viên đá cuội cô độc. Cạnh hộp kính có bảng thông tin hiện vật. Khách tham quan thường phải ghé sát mới đọc được dòng chữ “Mẫu vật 603. Trái tim của nhà thơ T.V.H (1906–1982).”

Một người đàn ông trung niên nán lại trước tủ kính, tò mò hỏi Hà.

“Đây là trái tim thật phải không cô?”

“Vâng, tất cả các mẫu vật trưng bày ở phòng này đều là thật ạ.”

Hà đáp. Ông khách gật đầu, cúi xuống nhìn chăm chú thêm lần nữa.

Phòng trưng bày số 7 nằm tách biệt với các khu vực khác của Bảo tàng X, ở cuối một hành lang dài. Đây là nơi lưu giữ những di vật đặc biệt gắn với cuộc đời các nhân vật có ảnh hưởng trong lịch sử và văn hóa. Bên cạnh bản thảo, thư từ và đồ dùng cá nhân, bảo tàng còn bảo quản một số mẫu vật sinh học có nguồn gốc từ chính những nhân vật ấy.

Cuối buổi làm việc, trong lúc kiểm tra lại các tủ kính trước khi bàn giao, Hà dừng lại bên mẫu vật 603. Cô nhìn trái tim hồi lâu. Nhịp tim cô như chậm lại. Cô đưa tay lên ngực, lắng nghe một nhịp đập khác từ đâu vọng tới. Hình như nhịp đập ấy đang len vào lồng ngực cô. Hai nhịp đập như tìm đến nhau.

Hà bước tới gần tủ kính, nhìn rõ từng đường gân nhỏ trên trái tim. Ở khoảng cách này, cô tưởng mình vừa bước vào một thư phòng xa xưa. Cô ghé sát mặt kính. Hơi thở làm mờ một khoảng nhỏ trên bề mặt trong suốt. Buổi chiều đã vắng tiếng người. Một luồng lạnh chạy dọc sống lưng, tim cô bỗng đập dồn. Nhìn sâu vào khối cơ tưởng đã ngủ yên ấy, Hà như nghe một giai điệu không thành tiếng vọng về. Một khoảng mát lạnh lan ra, như thể có ai đó vừa bỏ quên cuộc đời mình ở đây. Cô giật mình, hai tay bám vào cạnh tủ.

Hà lùi lại, ghi chép giờ giấc theo thói quen, tắt đèn rồi đi ra. Nhưng khi cánh cửa phòng trưng bày vừa khép, cô vẫn thấy như có một phần mình còn kẹt lại bên trong, như thể vẫn để quên điều gì đó không thể gọi tên.

Đêm đó, Hà ngủ muộn. Cô lắng nghe trái tim mình đập như nghe tiếng một người xa lạ, những chuỗi âm thanh gợi lên hình ảnh chập chờn. Dáng bút lướt khoan thai trên giấy, tiếng thở của người đàn ông đang thong thả viết. Rồi chiếc bàn gỗ cũ, những trang giấy viết dở, một bàn tay gầy guộc dừng lại trước một khổ thơ.

Sáng hôm sau, Hà đến bảo tàng sớm. Cô bước vào phòng trưng bày số 7, không vội bật máy thuyết minh, cứ thế đi thẳng tới tủ kính. Dưới ánh mắt mơ màng của Hà, sắc xám của trái tim dường như nhạt đi, ánh hồng mờ ảo hiện lên. Cô đưa tay lên mặt kính, cảm thấy nhịp tim mình có một nhịp khác chen vào. Trong thoáng chốc, cô thấy mình đứng trong căn phòng chật hẹp, giống những hình ảnh trong giấc mơ. Trên chiếc bàn gỗ là những trang giấy viết dở, nét chữ nghiêng, có chỗ bị gạch xóa. Bàn tay cô nhìn thấy đêm qua đang đặt trên trang giấy, như sắp viết tiếp một câu thơ.

Hà nhắm mắt, thoáng rùng mình. Một đời sống từng cháy sáng giờ chỉ còn lại những dư ảnh này. Bàn tay cô run lên, muốn rời khỏi mặt kính, nhưng một phần nào đó trong cô cưỡng lại ý muốn ấy.

Bàn tay trên trang giấy kia bắt đầu di chuyển. Những dòng chữ lần lượt hiện ra. Hà đọc từng câu thơ vừa thành hình. Nhưng cứ mỗi lần đọc hết một dòng, chữ lại nhạt dần rồi biến mất.

Mọi thứ trước mắt Hà đều gợi cảm giác thân quen. Trái tim trong tủ kính như dẫn cô vào thế giới của nhà thơ. Hà mải miết đi sâu vào thế giới ấy, quên cả căn phòng trưng bày. Tiếng chân người ngoài sảnh vọng vào. Những hình ảnh tan biến. Hà mở mắt, trở lại công việc.

Khi khách tham quan bước vào, cô bật màn hình, bắt đầu phần thuyết minh như mọi ngày. Nhưng đến phần giới thiệu tên tuổi chủ nhân trái tim, ngực cô bỗng thắt lại. Hà phải dừng giây lát mới nói tiếp được về nhà thơ T.V.H, một gương mặt tiêu biểu của đầu thế kỷ XX, thời điểm thơ Việt bắt đầu tìm thấy nhịp điệu hiện đại.

Lúc khách tham quan đã tản sang các phòng khác, Hà lại đứng sát tủ kính. Cô áp bàn tay vào mặt kính. Nhịp tim chậm lại, hòa vào nhịp đập kia. Căn phòng với chiếc bàn gỗ đơn sơ lại hiện ra. Những trang giấy gạch xóa, những ngón tay gầy. Hà có cảm giác người vừa ngồi ở đó chỉ mới rời đi.

Lồng ngực cô bỗng chật lại. Một sinh mệnh khác dường như đang lớn dần bên trong, muốn chiếm lấy một chỗ. Hà hoảng hốt rút tay khỏi tủ kính, vội vã chạy sang phòng dữ liệu ở đầu hành lang, nơi cô hiếm khi lui tới. Cánh cửa gắn thiết bị nhận diện từ từ mở ra.

Bên trong, những màn hình chi chít mã số và dữ liệu. Hà nhập mã 603, rồi mở mục thông tin cá nhân, lần theo đường dẫn đến kho lưu trữ văn bản. Những ảnh chụp bản thảo viết tay hiện lên. Nét chữ nghiêng mảnh, những dòng gạch xóa và vết mực loang giống hệt những gì cô vừa thấy trong giấc mơ. Hà dừng lại khá lâu ở một trang bản thảo.

Thời sinh viên, Hà từng say mê những vần thơ u hoài và khát khao của nhà thơ này. Có những thi tứ khiến cô luôn cảm thấy mình, dù thuộc hàng hậu bối, vẫn như người được gọi tên. Giờ đây, đứng trước những trang thủ bút, cô không còn biết cảm giác ấy bắt nguồn từ sự đồng điệu văn chương hay từ một điều gì khác.

Một giọng nói phía sau khiến cô quay lại. Người quản lý phòng lưu trữ di cảo đứng đó, hỏi cô đang tìm gì. Hà đáp rằng cô muốn xem thêm tư liệu về tác giả, tác phẩm để trả lời những câu hỏi của khách tham quan. Sau chút ngập ngừng, cô kể về cảm giác nghe thấy tiếng thở dài, nhìn thấy bàn tay đưa trên mặt giấy.

Ông bước lại gần, nhìn màn hình rồi nói:

“Chỉ là tâm thức tồn lưu thôi. Ở đây cái gì cũng tồn lưu một ít.”

Ông mỉm cười, ánh mắt vẫn dừng trên những dòng thủ bút.

“Cô cũng không phải người đầu tiên cảm nhận được điều đó.”

Rồi ông quay đi. Hà đứng lặng, chưa hiểu hết những gì ông vừa nói.

Cô rời phòng dữ liệu, ra hành lang. Lời người quản lý khiến Hà yên tâm phần nào. Nhưng khi trở lại phòng trưng bày số 7, cô lại thấy căn phòng trong tâm tưởng hiện ra. Những ngón tay gầy guộc bắt đầu viết, từng nét một.

Hà áp bàn tay lên mặt kính. Hai nhịp tim đan vào nhau. Căn phòng kia mở ra trong tâm trí, mặt bàn gỗ hiện rõ từng vết xước. Ngoài khung cửa là những con phố cổ bảng lảng sương chiều. Những người mặc áo the đen, đầu đội khăn xếp hoặc nón lá, đi lại khoan thai theo nhịp sống của một thế kỷ đã lùi xa.

Hà thấy lòng nhẹ nhõm, thư thái lạ thường. Những nét chữ trên bản thảo vẫn hiện rõ trong tâm trí cô. Giai điệu của những vần thơ dồn dập nối nhau.

Màn hình bên tủ kính vẫn sáng, các con số vẫn ổn định. Hà đưa tay lên bảng điều khiển. Những ngón tay tự động bấm một dãy số mà cô chưa từng có ý thức ghi nhớ. Một tín hiệu xanh nháy lên rồi tắt. Tiếng tách vang lên. Khóa bên trong đã mở, mặt kính trượt sang bên. Hà đưa tay, không còn lớp kính ngăn cách. Đầu ngón tay vừa chạm vào trái tim, một luồng mát lạnh chạy dọc cơ thể cô. Trong tâm tưởng, khối cơ xám ngắt ấy như vừa sống lại, hút lấy hơi ấm mong manh từ đầu ngón tay cô. Mọi thứ bỗng tối sầm. Cô quỵ xuống sàn, ngay cạnh chân tủ kính đang mở.

Vài phút sau, Hà giật mình ngồi dậy, đầu óc tê dại. Hệ thống bảo quản hiện vật tự động của tủ số ba đã kích hoạt sau khoảng thời gian không có tương tác. Mặt kính trượt về vị trí cũ.

Hà hoang mang nhìn hai bàn tay. Da tay vẫn ấm, nhưng đầu ngón tay tê buốt. Cô co duỗi các ngón, nắm lại rồi mở ra. Cái lạnh vẫn còn ở đầu ngón tay. Cô đưa tay lên ngực. Nhịp tim chợt chệch đi, giữa những lần co bóp như có một khoảng ngắt. Hà nín thở lắng nghe. Căn phòng cổ xưa đã biến mất. Cô cố nhớ lại, nhưng chỉ còn những hình ảnh rời rạc.

Hà thở phào, tự cười mình vì những ý nghĩ hoang đường vừa rồi. Có lẽ những ảo giác ấy xuất phát từ việc cô đã làm việc quá sức suốt mấy ngày qua. Cô đứng dậy, vuốt lại mái tóc rồi bước đến bàn làm việc, chuẩn bị đón đoàn khách mới. Nhưng khi cầm tập tài liệu, cô vẫn thấy cơ thể mình có những cử động không theo ý muốn. Trong tâm trí Hà, nét chữ mới dần phủ lên nét chữ cũ, chồng lấn như những lần viết sửa trên cùng một bản thảo.

Chiều hôm ấy, khi kết thúc ca trực, Hà cúi xuống bảng ký tên bàn giao. Cô cầm bút, định viết tên mình. Nhưng bàn tay không theo ý nghĩ. Nó đưa bút đi bằng một lực khó cưỡng. Tên Hà vẫn còn nguyên trên dòng ký nhận, nhưng những nét chữ quen thuộc bị tô lại. Dưới ngòi bút, chữ viết dần thay đổi, trở nên thanh mảnh, bay bổng, giống hệt lối bút pháp của nhà thơ trong những trang di cảo cô đã xem.

Hà đứng rất lâu trước gương. Cô lấy một mảnh giấy, nắn nót viết tên mình. “Hà.” Cô cố điều khiển cổ tay, viết lại lần nữa. “Hà.” Đến lần thứ ba, những ngón tay cứng đờ. Nét bút tự động xiêu đi, gãy gập theo lối chữ nghiêng xa lạ. Hà bàng hoàng vò nát tờ giấy, ném vào góc phòng. Sâu trong lồng ngực, nhịp đập kia vẫn nhịp nhàng, bình thản.

Những ngày tiếp theo, một phần ý thức của Hà dường như lùi dần vào bóng tối, nhường chỗ cho những thanh âm xa xưa tìm đường trở lại thế giới hiện tại.

Có hôm, một đồng nghiệp gọi tên cô từ cuối hành lang. Hà quay lại, mất mấy giây mới nhận ra người được gọi là mình. Tiếng gọi ấy khiến cô ngỡ đang nghe tên một người xa lạ.

Thế nhưng, trong những ngày ấy, Hà bắt đầu viết thơ. Những câu thơ hiện ra không phải từ bản thảo của T.V.H, cũng không phải những câu cô từng đọc, mà là những câu hoàn toàn mới. Chúng tuôn ra trên mặt giấy dễ dàng đến mức chính Hà cũng kinh ngạc. Trong đó có những hình ảnh cô chưa từng gặp, những nỗi niềm sâu kín xa lạ với cuộc đời mình. Vậy mà mỗi khi đặt bút, cô không muốn dừng lại. Những dòng thơ nối tiếp nhau, lồng ngực cô cũng dần dịu xuống, như vừa tìm được một lối thoát.

Một buổi sáng, Hà đứng ở vị trí quen thuộc trong phòng trưng bày, mỉm cười chào khách tham quan. Cô lần lượt giới thiệu các hiện vật như mọi ngày. Đến mẫu vật 603, Hà đọc phần tiểu sử của nhà thơ rồi chợt dừng lại. Giọng nói vừa cất lên khiến cô ngỡ ngàng. Nó trầm hơn, mang một âm sắc xa xưa. Hà không biết đó là giọng nói của ai khác hay chính giọng mình đã đổi khác.

Trước mắt cô, những con phố cổ hiện ra. Tiếng guốc mộc vang trên hè phố, những bóng người mặc áo dài lụa màu trầm thấp thoáng dưới mái hiên. Tiếng leng keng của chuyến tàu điện vọng lại từ một ngã tư, xen lẫn tiếng rao lảnh lót của những gánh hàng rong. Dưới ánh đèn đường hắt xuống những ban công mang nét kiến trúc Pháp giao thời, vài chiếc xe kéo lững thững đi qua ngõ nhỏ.

Hà ngẩng lên. Những hình ảnh ấy vẫn tiếp tục hiện ra trong tâm trí. Cùng lúc, những câu thơ xuất hiện. Cô bất giác đọc thành tiếng. Đó là những câu thơ chưa từng được công bố, cũng chưa từng có trong bất kỳ bản thảo nào cô từng biết.

Hà tiếp tục thuyết minh. Cô kể về những chặng đường sáng tác, những cuộc gặp gỡ và biến cố trong đời nhà thơ. Có những chuyện không được ghi trong hồ sơ bảo tàng, nhưng khi kể lại, Hà thấy chúng hiện lên rõ ràng như thể cô đã từng chứng kiến. Cô không biết những ký ức ấy từ đâu đến, chỉ tiếp tục nói, như có ai đó đang dẫn lời mình.

Khách tham quan chăm chú lắng nghe. Một số người lấy điện thoại ghi hình. Người phụ trách phòng trưng bày từ phía xa bước lại, chú ý đến những điều Hà đang kể, bởi đó không phải nội dung trong bài thuyết minh đã chuẩn bị.

Hà vẫn tiếp tục. Khi câu chuyện đến hồi kết, cô dừng lại. Trong đầu cô hiện lên một câu thơ. Cô đọc thành tiếng.

Người phụ nữ đứng gần tủ kính ngập ngừng hỏi.

“Cô ơi, những câu thơ vừa rồi do ai viết vậy ạ?”

Hà nhìn người phụ nữ, rồi nhìn trái tim sau lớp kính. Cô biết câu thơ ấy chưa từng được công bố ở bất cứ đâu. 

(Báo “Thời nay” số 1720 - thứ Năm, ngày 9/9/2026)