Cây Pà Ngàn

Mai Văn Phấn

Gió rừng từng đợt khô hanh, mang theo mùi mùn ẩm, ngai ngái của lá mục. Bầu trời xám tro. Mặt đất sẫm màu, lá rụng lả tả. Một bà lão trong bản hé cửa, nhìn về phía rừng, lẩm bẩm:

“Gió ni lạ lắm... chắc cây Pà Ngàn lại sắp đổ lá trái mùa rồi...”

Có tiếng bước chân vội vã. Một bé gái, tóc rối, chân lấm bùn, chạy về, thở hổn hển rồi kêu to:

“Anh A Dênh đưa người lạ vô rừng rồi! Mang theo máy móc lớn lắm...”

Bà lão lặng người, vuốt vội mớ tóc bạc xõa ngang trán rồi lẩm bẩm:

“Chớ có đụng vào rừng. Chớ có đụng vào cây ấy...”

Bà ngó mãi về phía rừng, nơi bóng tối đang dày lên dưới nền trời. Bà lắc đầu, muốn quay đi mà mắt cứ dán chặt vào khoảng đen ấy.

Pa Dưng là một bản nhỏ miền núi Trung Bộ, nép mình dưới chân dãy Thạch Linh. Rừng nguyên sinh trải dài lên tận những sườn núi cao. Những nếp nhà sàn lợp mái cọ nằm dọc con suối lớn, ngày đêm nghe tiếng nước chảy. Người trong bản sống dựa vào rừng, lấy măng, kiếm củi, thu gom mật ong và làm nương ở những khoảnh đất có từ đời ông bà.

Hồi đầu tháng Ba, khi sương còn bảng lảng quanh triền núi, đoàn khảo sát của Viện Nghiên cứu Sinh thái và Môi trường rừng xuất hiện ở bản Pa Dưng. Họ mang theo máy đo địa từ trường, máy đo hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, những ống nghiệm ghi mã hiệu và nhiều thiết bị khác. Đoàn đến để đo đạc, vẽ lại vùng Thạch Linh, chuẩn bị cho một dự án quy hoạch hàng chục héc-ta rừng làm biệt thự, sân golf và tuyến cáp treo. Tuyến cáp treo dự kiến nối thung lũng Cỏ May với dãy đá Cổ Linh, chạy qua khu rừng nguyên sinh, đến chân thác nước rồi tiếp tục tới hồ. Đi cùng đoàn là A Dênh, người con của bản Pa Dưng, một kỹ sư môi trường. Anh trở về lần này vì công việc, nhưng càng đi sâu vào rừng, anh càng thấy mình đứng giữa hai điều khó tách rời là cuộc sống của bản làng và những đổi thay mà dự án đang mang tới.

Ở cửa rừng, nơi ranh giới giữa bản và núi, cây Pà Ngàn đứng đó từ bao đời. Thân cây cao vút, gốc lớn đến mức ba người trưởng thành ôm không xuể. Những chùm rễ trồi lên khỏi mặt đất, gân guốc và thô ráp, bám sâu vào lòng đất. Không ai trong bản biết nó thuộc loài cây gì. Từ đời này sang đời khác, người Pa Dưng gọi nó bằng cái tên kính cẩn là Cây Điềm Báo.

Thường vào tiết Đông chí, cây bắt đầu rụng lá. Những chiếc lá mỏng manh và trong suốt như cánh ve sau khi lột xác, chỉ cần chạm nhẹ là vỡ. Già làng thường nói:

“Cây rụng lá đúng mùa là mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Nếu trái mùa, ắt là điềm chẳng lành.”

Dân bản đã từng chứng kiến có năm giữa mùa hè oi ả, lá cây bỗng trút xuống từng đợt, rồi đàn dơi kéo về, kêu rền rĩ suốt một tuần. Không lâu sau, người trong bản bắt đầu ốm la liệt. Lại có năm, lá rụng vào đầu mùa thu. Chỉ hai ngày sau, lũ từ thượng nguồn bất ngờ đổ về, cuốn trôi cả bãi bắp ven suối, kéo theo mấy mái nhà sàn.

Mỗi lần lá rụng trái mùa, dân bản lại tụ về bên gốc cây Pà Ngàn. Người mang con lợn, người mang gà, ché rượu cần và mâm xôi. Khi mặt trời khuất sau đỉnh núi, già làng khấn Giàng, thần rừng, thần suối và tổ tiên, cầu cho nước không cạn, rẫy không cháy, người trong bản không đau ốm. Trai tráng nổi cồng chiêng. Thanh niên uống rượu cần, ăn xôi nếp, kể chuyện tổ tiên và những mùa rẫy cũ.

Sáng hôm sau, già làng cùng mấy người cao tuổi ra gốc cây quan sát. Nếu những chiếc lá trong suốt rơi xuống hôm trước đến hôm sau lại trở về màu xanh lục ngọc, không rụng thêm nữa, thì người ta tin tai họa sẽ không giáng xuống, hoặc có đến cũng nhẹ đi. Nhưng nếu lá vẫn tiếp tục rụng, cả bản phải tích trữ lương thực, gia cố nhà cửa và tránh đi xa để đề phòng.

Cuối bản Pa Dưng, trong căn nhà sàn của bà Y Lơi, mẹ của A Dênh, bếp lửa giữa nhà vẫn âm ỉ. Trên vách, gần mái nhà, có một chiếc giỏ tre đựng mấy miếng trầu rừng. Sáng nào bà Y Lơi cũng dậy sớm, bày lên bàn thờ một chén rượu và vài bông hoa. Bà cầu xin tổ tiên và thần linh phù hộ cho A Dênh được mạnh chân vững dạ, cho người bản không ốm đau, suối không cạn nguồn, mùa màng tươi tốt.

Chiều hôm đó, A Dênh trở về sau một ngày làm việc cùng đoàn khảo sát. Trên vai là chiếc ba lô dính bùn, anh ôm theo những cuộn bản đồ cồng kềnh. Vừa bước qua cửa nhà sàn, anh đã nghe giọng bà Y Lơi từ trong bếp:

“Đừng có động vào cây Pà Ngàn, con nhé.”

A Dênh đặt ba lô xuống, rót chén nước chè còn âm ấm. Anh nói:

“Mạ ơi, bọn con mới chỉ khảo sát. Với lại thời buổi này ai còn tin chuyện cây cối biết giận hờn nữa đâu mạ.”

Bà Y Lơi nhìn con. Một lúc sau, bà mới nói:

“Có năm cây rụng lá vào cuối xuân. Một hôm sét đánh trên đỉnh đồi. Một người đi rừng mất tích, mãi sau mới tìm thấy xác.”

A Dênh đặt chén nước xuống.

“Mạ không hiểu đâu. Con chỉ muốn bản mình có cơ hội. Cứ sống mãi như xưa thì sao khá lên được.”

Bà Y Lơi nhìn con, giọng chắc nịch:

“Mạ hiểu chứ. Nhưng rừng thiêng lắm. Cây ni che chở bản mình đó con.”

A Dênh nhíu mày:

“Cây thì cũng chỉ là cây thôi mạ. Mình cứ tin mãi vào mấy chuyện trùng hợp thì bao giờ cuộc sống mới thay đổi được?”

Bà Y Lơi nhóm thêm mấy thanh củi vào bếp. Gió rì rào luồn qua vách nứa. Một lúc sau, bà nói:

“Hồi còn bé, có lần con hỏi mạ: Răng cây ni sống hoài không chết? Mạ bảo, vì đó là cây thiêng, là vị thần của rừng núi này.”

A Dênh ngó xuống chén nước trên tay, chậm rãi:

“Mạ nói rứa, con đâu dám cãi. Chiều nay, lúc bọn con đo đạc gần cây Pà Ngàn, tán cây bỗng nhiên xao động rồi lá rụng lả tả, dù không có ngọn gió nào. Những chỗ vỏ cây nứt có nhựa túa ra, đỏ như máu, bọn con đứa nào cũng sợ.”

Bà Y Lơi nhìn con trai:

“Rứa là bụng con bắt đầu biết lo rồi.”

A Dênh im một lúc rồi nói:

“Nhưng con cứ băn khoăn, nếu giữ cây thiêng thì lại mất cơ hội tốt.”

Bà Y Lơi nhìn ra cửa:

“Rồi sẽ có cơ hội khác. Cây này chỉ có một, con à.”

Tối hôm đó, mấy thanh niên trong đoàn khảo sát tụ tập ở nhà A Dênh. Tiếng cười nói rôm rả. Ngoài cửa, con đường mòn dẫn vào rừng nằm dưới bóng tối. Câu chuyện đang xoay quanh việc khảo sát thì chuyển sang chuyện cây Pà Ngàn đột nhiên rụng lá và túa nhựa đỏ.

Một thanh niên trong nhóm hỏi:

“A Dênh có tin cây Pà Ngàn có linh hồn không?”

A Dênh nhìn về phía rừng rồi nói:

“Mình không biết. Nhưng từ nhỏ mình đã nghe người già kể nhiều chuyện về cây ấy.”

Chiến, một kỹ sư khảo sát trong đoàn, đặt ly trà xuống:

“Chiều nay, tớ đo địa từ trường gần gốc cây, đột nhiên bị mất tín hiệu.”

Anh nhìn mấy người trong nhóm rồi nói tiếp:

“Ban đầu tớ nghĩ do thiết bị lỗi. Nhưng kiểm tra lại thì máy vẫn hoạt động bình thường. Cả khu vực xung quanh tín hiệu vẫn ổn định. Chỉ riêng khoảng hai mươi mét quanh gốc cây là không có tín hiệu. Thử đi thử lại vẫn vậy.”

A Dênh im lặng. Chiến cũng không giải thích thêm.

Tối hôm sau, nhà cộng đồng bản Pa Dưng sáng đèn. Dân làng kéo đến đông đủ. Đoàn khảo sát cũng có mặt. Trưởng bản Hồ Ai đứng lên trước:

“Bản mình sống nhờ rừng. Nay có đoàn ở phố lên, nói làm dự án. Cái chi bà con chưa ưng bụng thì nói ra cho rõ.”

Một người trong đoàn khảo sát nói:

“Tụi cháu vào đây để khảo sát. Dự án làm du lịch sẽ tạo thêm việc làm, đưa khách về bản. Cuộc sống của bà con có thể khá hơn.”

Một trai bản đứng dậy:

“Khách vô ngắm cảnh, mà cảnh ở mô nếu rừng không còn?”

Một phụ nữ trung niên nói:

“Giàu chưa thấy mô, mà rừng mất là mất hết!”

Trưởng đoàn khảo sát giải thích rằng dự án đã được tính toán, không phải phá hết cả khu rừng. Hồ Ai nhìn ông rồi quay sang A Dênh:

“A Dênh, mi đi cùng họ. Mi nói thử coi.”

A Dênh đứng lên. Anh nhìn những người trong bản rồi nhìn đoàn khảo sát:

“Chiều nay lá cây rụng không có gió. Những chỗ vỏ cây nứt có nhựa đỏ. Máy đo địa từ trường cũng mất tín hiệu khi đến gần gốc cây.”

Một người trong đoàn hỏi:

“Cậu tin những chuyện đó có liên quan với nhau à?”

A Dênh lắc đầu:

“Tôi không biết.”

Anh nhìn về phía cửa nhà cộng đồng:

“Tôi chỉ biết những gì tôi đã nhìn thấy. Nếu chưa biết thì càng không nên đụng vào.”

Cuộc họp không đi đến một quyết định rõ ràng. Khi mọi người ra về, A Dênh đi ngang qua gốc cây Pà Ngàn. Anh dừng lại, đưa tay chạm vào thân cây. Dưới lớp vỏ xù xì, một vết nứt chạy dọc thân. Trong ánh đèn pin, anh nhìn thấy lớp gỗ bên trong đen và lấp lánh như có những hạt tinh thể. Một dòng chất lỏng sẫm màu rỉ ra từ vết nứt, chảy xuống thân cây rồi mất hút ở phần rễ.

Đêm ấy, A Dênh mơ thấy mình trở lại thời thơ ấu. Anh đứng dưới cây Pà Ngàn. Những vết nứt chạy trên thân cây. Từ bên trong, một dòng chất lỏng màu đen chảy xuống đất. A Dênh quay lại phía rừng. Không có ai ở đó. Anh bước đi. Càng đi sâu, tiếng động phía sau càng rõ, như tiếng nước chảy dưới lòng đất. A Dênh quay lại lần nữa nhưng vẫn không nhìn thấy gì. Anh tỉnh dậy trước lúc trời sáng.

Sáng hôm sau, đoàn khảo sát tiếp tục đo đạc. Máy địa từ trường lại mất tín hiệu khi đến gần cây Pà Ngàn. Những thiết bị khác cũng ghi nhận những chỉ số bất thường. A Dênh đứng cách gốc cây một quãng, nghe Chiến gọi anh.

Anh bước lại gần. Trong lúc Chiến đang kiểm tra máy, A Dênh nghe một tiếng nói rất nhỏ, không biết từ đâu vọng tới:

“Hãy dừng lại.”

Chiến ngẩng lên:

“Cậu vừa nói gì à?”

A Dênh không trả lời.

Chiều hôm ấy, đoàn khảo sát chuẩn bị rời bản để báo cáo lại những kết quả vừa thu được. A Dênh nói với trưởng đoàn:

“Tôi xin ở lại bản ít hôm để nghiên cứu thêm. Tôi không đi cùng đoàn.”

Trưởng đoàn nhìn anh rồi gật đầu.

A Dênh về đến nhà. Bà Y Lơi đang ngồi dưới chân cầu thang. Bà không hỏi gì. Anh ngồi xuống bên mẹ. Hai mẹ con cùng nhìn về phía cửa rừng.

Đêm đó, không có trăng. Người trong bản đang ngủ thì một người chạy từ phía cửa rừng về gọi mọi người. Dưới bóng tối, những chiếc lá trên cây Pà Ngàn bắt đầu sáng lên. Màu xanh lục ngọc hiện ra từ những tán lá, không rực rỡ, chỉ đủ để nhìn thấy từng cành cây trong đêm.

Dân bản kéo nhau ra cửa rừng. Không ai nói lớn. Người già đứng phía trước. Trẻ nhỏ nép sau lưng mẹ. Một chiếc lá rời khỏi cành, rơi xuống rất chậm. A Dênh đưa tay ra. Chiếc lá ấm áp rơi xuống lòng tay anh.

Sáng hôm sau, đoàn khảo sát gửi thông báo dự án tạm đình chỉ để nghiên cứu lại quy hoạch. Một số phương án sẽ được xem xét lại, trong đó có khả năng chuyển dự án sang khu vực khác.

A Dênh trở lại gốc cây. Vết nứt trên thân cây đã khép lại. Chỉ còn một đường sẫm màu chạy dọc lớp vỏ. Anh đưa tay chạm vào đó. Từ sâu dưới lòng đất, anh nghe một âm thanh rất nhỏ, đều đặn, như tiếng nước chảy.

A Dênh đứng yên một lúc rồi rút tay về. Cây Pà Ngàn vẫn đứng ở cửa rừng. Những chiếc lá xanh lục ngọc sáng lên trong bóng tối. 

Đã đăng:

– Tạp chí Cửa Biển, số 7 (249) bộ mới –  5/2025

– Báo Văn nghệ số 49/2025