अंतर्यात्रा - और उड़ चला मन पांखी - नीता पोरवाल / Lời ngỏ tập thơ “Và trái tim bay đi” - Neetta Porwal
अंतर्यात्रा - और उड़ चला मन पांखी
नीता पोरवाल
वियतनाम के कवि माई वान फान द्वारा रचित ‘और उड़ चला मन पांखी’ तीन-तीन पंक्तियों की लघु कविताओं का संग्रह है।
ये
कविताएँ
जापनी
हायकू
की
तरह
प्रतीत
होतीं
हैं
लेकिन
गौर
करने
वाली
बात
यह
है
कि
जहां
पारम्परिक
हायकू
में
5-7-5/5-8-5/5-9-5
अक्षरों के क्रम से लिखा जाता है, एक शब्द जो ऋतुओं को दर्शाता है जरूरी होता है और भावनाओं का वर्णन नही होता वहीँ इन कविताओं में ऐसी कोई बाध्यता नही है। कवि फान की हर कविता एक अलग परिदृश्य लिए और अलग भाव विश्व लिए स्वयं में सम्पूर्ण कविता है। मात्र तीन पंक्तियों की कविता में पाठक की यात्रा प्रथम पंक्ति से शुरु होती है और यात्रा करते हुए आखिरी पंक्ति तक आते-आते एक अंत तक भी पाठक पहुँचता है। कविताओं को पढ़ते-पढ़ते वह तीन रंग, तीन ज्योति, तीन ध्वनियों और तीन रंग की पिचकारी के रंग, सुर, लय और ताल के अद्भुत मनोहारी संगम में गोते लगाने लगता है।
साहित्य सुख-दु:ख के क्षणों का सुंदर दर्पण है। कहानी के मुकाबिले कविता में कम शब्दों मे जीवन की सजीव भंगिमा को प्रस्तुत कर देने की सामर्थ्य होती है वहीं लघु कविता अपने अद्भुत सौन्दर्य और कहन के कारण अत्यंत प्रभावशाली, स्मरणीय व रोचक हो जाती है।
पाश्चात्य
विचारक टैपलाडा ने ठीक ही कहा है- "रद्दी और मोटे प्रबंध काव्य लिखने की अपेक्षा अच्छा होगा कि हम एक चित्रकाव्य (मिनी-मुक्तक) लिखें जिससे कि लाइब्रेरी मे रखने की जगह भी मिल जाए।"
मेरा मानना है कि लघु कविताओं के सृजन के लिए ख़ास कौशल्य और ऋषि की तरह वर्षों की साधना चाहिए होती है वहीं पाठक को भी अर्थ ग्राह्य के लिए अपने ध्यान की कुंजी से वह ताला खोलना पड़ता है, दोनों ही जागरूक और प्रज्ञावान! कवि ने चाँद पर कविता लिखी तो झील में चाँद का अक्स पाठक को नजर आता हो, कंकड़ी फेंकी तो चाँद के टुकड़े बिखरकर पाठक की आँखों में आ लगते हों और चांदनी फैली तो उसे धरती के कण-कण पर बिखरी चांदी नजर आती हो, तो ऐसी मारक क्षमता होती है लघु कविताओं में।
एक
कुशल
साजिन्दे
की
तरह
कवि
जानता
है
कि
साज
के
किस
तार
को
कितना
कसा
जाना
है
और
किस
तार
को
ढीला
छोड़ना
है
कि
गीत
बेसुरा
न
हो। एक धनुर्धर की तरह अपनी नजर एकाग्र कर और सांस पर अंकुश रख बगैर तनाव के लक्ष्य पर निशाना साधता हो।अंग्रेजी भाषा के महान गीतकार और दार्शनिक कवियों में से एक माने जाने वाले अंग्रेजी कवि पर्सी बिशे शेली की उक्ति कवि फान की कविताओं के लिए सटीक बैठती है-"कविता दुनिया की छिपी हुई सुंदरता से पर्दा उठाती है, और परिचित वस्तुओं को वैसा ही बनाती है जैसे कि वे परिचित नहीं थीं।"
कवि माई वान फान की सरल दिखने वाली छोटी-छोटी अद्वितीय परतों वाली कविताओं में गूढ़ जीवन दर्शन समाया हुआ है।
समन्दर
की
तरह
असंख्य
मोती
मानिक
लिए
ये
कविताएँ
हमें
कभी
सुखद
आश्चर्य
से
भरतीं
हैं,
कभी
अपने
विशुद्ध
स्वरूप
से
जीवन
के
प्रति
सहज
और
उदार
बने
रहने
की
ओर
इंगित
करतीं
हैं
तो
कभी
जीवन
दर्शन
की
वृहद
झांकी
प्रस्तुत
करतीं
हैं। फान की कविताएँ हमें साधक बनाती हैं, हमें मांजती हैं और हमें परिष्कृत करतीं हैं मानो हमसे कहती हैं—
“जब कभी तुम्हारी चेतना में लहरें उठें तो अपने भीतर केन्द्र की तरफ सरक जाना। केन्द्र पर सरकने से तुम बड़ी आसानी से परिधि पर चल रहे कंपन के साक्षी बन कर निर्लिप्त भाव को उपलब्ध हो सकते हो। परिधि पर रह कर तुम कभी भी परिधि पर चल रहे कंपन के साक्षी नही हो सकते।केन्द्र पर रहकर तुम आसानी से देख सकते हो कि कैसे सतह पर काम, क्रोध, लोभ, मोह की लहरें अपने स्वभाव से उठती है, अपने स्वभाव के कारण ही विलुप्त हो जाती हैं और तुम इनसे बिल्कुल प्रभावित नही होते। खोजो अपने भीतर उस केन्द्र को जो शान्ति, आनन्द और बोध का केन्द्र है|” कवि फान की कविताएँ पढ़कर मुझे अहसास हुआ कि आप साम्यवादी कवियों से कुछ भिन्न लिख रहे हैं।
कविताओं
का
रुख
आत्मचिंतन
की
ओर
है। एकाग्रता उनकी पूंजी है एक उदाहरण देखिये --
कमल के पत्तों के बीच बैठा/ एक मेढक/ अपनी जीभ बाहर निकालता है/ कि छू सकूँ चाँद को
इस कविता में कवि के सौंदर्यवादी दृष्टिकोण का विस्तार और गहनता देखते ही बनती है। तीन पंक्तियों की स्वयं में परिपूर्ण सिर्फ एक कविता में कवि फान पाठक को प्राकृतिक प्रतीकात्मक पहलू के साथ, संवेदनाओं
और
अहसासों
की
जमीन
मुहैया
कराते
हैं
एक
और
उदाहरण
देखिये---
एक युगल/ कुएं से सटा/ बगैर आवाज किये चूम रहा है एक दूजे को/ अब तक काँप रही है हवा
इस कविता में अवलोकन करने वाली आंख की सटीकता, जगह और घटना के बीच अव्यक्त अहसास व्यक्त करने की क्षमता और उपयोग किए गए शब्दों का औचित्य देखते ही बनता है। एक और उदाहरण देखिये---
कोहरा/ इतनी देर तक छाया रहा/ कि गली हुई लकड़ी में भी/ फूल कुलबुला उठे
कविता में मौजूद यह पल प्रकृति के रहस्यों और अनुपम सौन्दर्य को देखने की पेशकश करता है। इस एक क्षण में, हम अनंत को देख सकते हैं और देखा जाए तो हर पल को जीना और बुनना आसान नहीं है। यह कवि को आगे बढ़ने के लिए अपने आप को लगातार दूर करने के लिए मजबूर भी कर सकता है। लेकिन, शायद, यह चुनौती वास्तव में वही है जो अस्तित्व और रचनात्मकता के वास्तविक सौंदर्य और अर्थ का गठन करती है। माई वान फान की सौंदर्यवादी सोच की यही शैली उनको एक विशिष्ट श्रेणी में ला खड़ा करती है। कुछ उदाहरण प्रकृति और भावों का मानवीकरण करतीं कविताओं के देखिये जिन्हें पढ़कर पाठक अचम्भित रह जाता है ---
गहरी नींद में/ लगभग सुबह के समय मुझे/ नजदीक लेटी ग्रीष्म ऋतु की भी सुध न रही
वसंत में सूरज/ नवोदित बीजों को नीचे खिसकाते हुए/ मानो उनके आंचल गिराता है
रोशनी/ हमें कसकर पकड़ रही है/ पेड़ और मैं दोनों खिलखिला उठे हैं
उड़ चला मन पांखी जहां कवि माई वान फान का फूल अपनी खुशबू बिखेर रहा है, एक काव्यात्मक आकाश है जिसमें एक उज्ज्वल चांदनी दिखाई दे रही है, जो नदी के किनारे एक शांत गाँव से आती है, जिसमें नदी के किनारे एक गाँव से झरने की आवाज़ आती है। एक पहाड़ी क्षेत्र में राग, कबूतरों के झुंड और कीड़े-मकोड़े, एक संकरे घर में शोर-शराबे की आवाज के साथ, एक पक्षी के पानी में गिरने और एक मछली के काटने से मच्छरों के काटने की आवाज के साथ, पंख फड़फड़ाने की आवाज के साथ। जहां कमल के फूलों की खुशबू के साथ, पोमेलो खिलता है ..., एक बौद्ध प्रार्थना सेवा में धूप सुगंध के साथ, एक टहनी पर चढ़ी बेल की छवि के साथ, एक मकड़ी की छवि के साथ एक जाल फैला हुआ है। जहां सूर्यास्त के ललछों रंग के साथ, गुलाबी और सफेद रंगों वाला गुलाबी और सफेद कमल खिलता है, नए खुलने वाले कलियों के कोमल हरे रंग के साथ, एक बड़े तूफान के सिलेटी ग्रे के साथ और यहां तक कि एक अंधेरी रात के रंग के साथ भी जीवन पुष्पित होता है। कविताओं का मिजाज वही समझ सकता है जिसने ताओ प्राप्त कर लिया हो जैसे-
बीज बोना/विघटित कीचड़ में/जैसा कि मैंने सिर्फ दर्जन भर कदम उठाए हैं/खेत कोहरे से भरे हुए हैं
कविता बीज बोने पर चर्चा करती है, जिसमें लगातार तीन क्रियाएँ हैं- बुवाई, चलना और बढ़ना - प्रकृति की असाधारण प्रजनन शक्ति का चित्रण। यहाँ वर्णन का विषय "बीज" है। कीचड़ में बीज उगते हैं जैसे मानव आत्मा प्रकृति में बढ़ती है। दूसरे शब्दों में, ब्रह्मांड की फसलों के बीच मनुष्य भी बीज होते हैं।
‘नए साल की पहली सुबह/मुझे एक बच्चे की जुर्राब का पता चला/मुलायम/एक पकने वाले फल की तरह’
कविता एक बहुत ही सरल घटना के बारे में बताती है। जुर्राब एक बच्चे की उपस्थिति को उकसाता है और कोमलता और प्रेम की भावनाओं को जगाता है। घटना नए साल के पहले दिन होती है यहाँ मुलायम शब्द कविता का मुख्य बिंदु बन जाता है।
इस तरह कहा जा सकता है कि समकालीन वियतनामी कविता में कवि माई वान फान की कविताएँ अप्रासंगिक, बहुरूपीय और आधुनिक कला के बेहद करीब हैं।
माई
वान
फान
की
कविता
नवीनीकरण
और
अन्वेषण
की
निरंतर
यात्रा
है
जो
आध्यात्मिक
संयुजता
के
कारण
अपना
एक
नया
और
ख़ास
मुकाम
रखतीं
हैं।
कविता
की
एक
समृद्ध
वृत्ति
है। ये कविताएँ कवि की संवेदनशील और समृद्ध आत्मा की विशेष क्षमता की प्रतीक हैं।
कवि फान की कविताओं को हिंदी भाषा में परिवर्तित करते हुए मुझे वियतनाम देश की परम्परा और संस्कृति जानने का भी सुअवसर मिला। उम्मीद करती हूँ कि मेरे पाठक भी इस संकलन को पढ़कर वियतनामी संस्कृति और परम्परा को नजदीक से जानेंगे और समृद्ध होंगे।
-नीता पोरवाल
Lời ngỏ
tập thơ “Và trái tim bay đi”
(Tập
thơ tiếng Hin-đi của Mai Văn Phấn, dịch giả Neetta Porwal, Nxb. Notion Press,
Ấn Độ, 2020)
Neetta
Porwal
Dịch từ
tiếng Hin-đi:
Pradeep
Kumar và Nguyễn Xuân Tuấn
“Và trái tim bay đi” là tập thơ ba câu do nhà thơ Việt
Nam Mai Văn Phấn sáng tác. Những bài thơ này có vẻ giống thơ Haiku Nhật
Bản, nhưng có điều cần lưu ý, trong thơ haiku truyền thống được viết theo cấu
trúc âm tiết 5–7–5 / 5–8–5 / 5–9–5, một từ được viết bởi nhiều âm tiết. Nhưng ở
tập thơ này, điều cần thiết để biểu đạt cảm xúc thường không thông qua phương
thức miêu tả và không bị bó buộc trong đơn vị bài thơ này. Mỗi bài thơ của
Mai Văn Phấn là một bài thơ hoàn chỉnh, viết cho từng bối cảnh khác nhau, cảm
nhận đa dạng về thế giới. Trong mỗi bài thơ chỉ có ba dòng, hành trình của
người đọc bắt đầu từ dòng đầu tiên và đi đến cuối cuộc hành trình ở dòng cuối
cùng. Khi đọc các bài thơ ấy, độc giả như chìm vào ba sắc thái tuyệt mỹ,
ba luồng ánh sáng, ba âm thanh, những giai điệu của giai điệu, nhịp điệu của
nhịp điệu.
Văn học vốn là tấm gương phản chiếu những khoảnh khắc
và cung bậc cảm xúc vui buồn. Nếu như thể loại truyện ngắn có khả năng miêu
tả cuộc sống bằng những từ ngữ ngắn gọn, xúc tích thì các bài thơ ngắn lại miêu
tả những khoảnh khắc đáng nhớ và thú vị về vẻ đẹp và ý nghĩa tuyệt vời của nó
rất hiệu quả. Nhà tư tưởng phương Tây Taplada đã nói rất đúng: "Thà
viết một tác phẩm để chúng ta có thể tìm thấy ở nơi nào đó trong thư viện còn
hơn viết những bài thơ thô thiển và vô giá trị."
Tôi tin rằng để sáng tác những bài thơ ngắn đòi hỏi
nhà thơ cần có kỹ năng đặc biệt với nhiều năm chiêm nghiệm như một nhà hiền
triết. Trong khi đó, người đọc cũng phải mở khóa bằng chiếc chìa thiền định để
có thể hiểu được ý nghĩa và cả ý niệm. Nếu nhà thơ viết bài thơ về trăng,
người đọc có thể thấy hình ảnh ánh trăng trong hồ, buông xuống mặt hồ thì những
mảnh trăng như vỡ trước mắt người đọc. Còn nếu ánh trăng lan tỏa thì lại thấy
những vụn bạc vương vãi trên mặt đất. Bài thơ ngắn gọn mà có sức mạnh như
vậy, giống như một loại nhạc cụ điêu luyện, nhà thơ biết dây nào được thắt
chặt và dây nào được buông chùng để bản nhạc được thăng hoa, tập trung vào mục
tiêu căng thẳng mà không tập trung vào con mắt như một cung thủ, luôn biết kiểm
soát hơi thở. "Thơ che đi vẻ đẹp tiềm ẩn của thế giới và làm cho những
điều vốn quen thuộc trở nên như thể chúng không hề quen thuộc."
Những vần thơ giản dị với những tầng nhỏ độc đáo của Mai
Văn Phấn ẩn chứa những triết lý sống huyền bí. Những bài thơ này lấp đầy
trái tim tôi bằng những ngạc nhiên thú vị, đôi khi cho thấy chúng ta vẫn thoải
mái và hào phóng với bản chất thuần khiết và đôi khi trình bày một hoạt cảnh
lớn về triết lý cuộc sống. Những bài thơ của Mai Văn Phấn khiến chúng ta phải
tìm kiếm, thuyết phục và chắt lọc những gì ông muốn tỏ bày.
"Bất cứ khi nào những con sóng nổi lên trong ý
thức của bạn, hãy di chuyển về phía trung tâm bên trong bạn. Bằng cách di
chuyển đến trung tâm, bạn có thể dễ dàng trở thành nhân chứng cho những rung
động đang diễn ra ở bên ngoài và bạn sẽ có thể có cảm giác thân thuộc. Bằng
cách ở bên ngoài, bạn không bao giờ có thể chứng kiến sự rung động đang diễn
ra ở ngoại vi. Bằng cách ở trung tâm, bạn có thể dễ dàng thấy các làn sóng công
việc, sân hận, tham lam, mê hoặc phát sinh trên bề mặt như thế nào do bản chất
của bạn. Chúng biến mất và bạn hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi
chúng. Tìm thấy trung tâm bên trong bạn, trung tâm của hòa bình, niềm vui
và nhận thức" (Jayakumar Rana). Sau khi đọc những bài thơ của nhà
thơ Mai Văn Phấn, tôi nhận ra rằng ông đang viết một cái gì đó khác với các nhà
thơ cùng thời. Các bài thơ của ông hướng đến sự tự ý thức, tự quy tụ. Hãy xem
một ví dụ:
Ngồi
giữa lá sen
Con
nhái bén
Thè
lưỡi
Liếm
trăng
Ở bài thơ này thể hiện sự chi tiết và sâu sắc trong
cách tiếp cận thẩm mĩ của nhà thơ. Chỉ trong một bài thơ với ba dòng, Mai
Văn Phấn đã cung cấp cho người đọc một khía cạnh biểu trưng tự nhiên, nền tảng
của cảm giác và cảm xúc. Xem một ví dụ khác:
Đôi trai
gái
Hôn
nhau bên quả chuông
Chưa
thỉnh
Gió đã
ngân
Trong bài thơ này, sự chính xác của con mắt quan sát,
khả năng truyền đạt nhận thức tiềm ẩn giữa địa điểm và sự kiện, và sự phù hợp
của các từ ngữ được sử dụng đã được thể hiện. Xem một ví dụ khác:
Sương
mù
Giăng
Gỗ mục
Đơm
hoa
Khoảnh khắc này trong bài thơ mang đến một cái nhìn
về những bí ẩn của thiên nhiên và vẻ đẹp độc đáo. Ở đây, chúng ta có thể nhìn
thấy cái vô hạn, nếu nhìn thấy thì không dễ trải nghiệm và dệt nên từng khoảnh
khắc. Nó cũng có thể buộc nhà thơ phải liên tục giữ khoảng cách để tiến về
phía trước. Nhưng có lẽ, thử thách này chính là thứ tạo nên vẻ đẹp và ý nghĩa
thực sự của sự tồn tại và sáng tạo. Phong cách tư duy thẩm mỹ này của Mai
Văn Phấn đưa ông vào một phạm trù riêng biệt. Xem một số ví dụ về các bài thơ
nhân hóa thiên nhiên và tình cảm mà độc giả không khỏi ngạc nhiên khi đọc.
Đêm
giao mùa
Gần
sáng
Ngủ
say không biết
Nằm
cạnh mùa hè
Nắng
xuân
Thả
bầu vú
Đọt
mầm
Nhú
Ánh
sáng
Đang
nắm chặt
Tôi
Và cây
nảy lộc
“Và trái tim bay đi” là nơi đóa hoa của nhà thơ Mai
Văn Phấn đang tỏa hương, một bầu trời thơ mộng hiện ra dưới ánh trăng sáng, nơi
làng quê êm đềm bên bờ sông, có thác nước, một giọng nói vang lên. Ở một
vùng núi cao, những đàn chim bồ câu và côn trùng, với âm thanh ồn ào trong ngôi
nhà chật hẹp, tiếng vỗ cánh, với tiếng muỗi, tiếng chim và con cá cắn câu. Nơi hoa
bưởi nở, có hương hoa sen, một chiếc bẫy giăng với hình con nhện, cành nho đang
leo trên cành, hương thơm lan tỏa trong một buổi lễ cầu nguyện của Phật
tử. Nơi những bông sen hồng trắng nở cùng sắc hoàng hôn, sắc hồng phớt,
trắng hồng, xanh dịu của những búp non mới hé nở, với màu xám xịt của một cơn
bão lớn và cả những màu của đêm đen. Cuộc sống thăng hoa khiến người ta có
thể hiểu được tâm trạng trong những bài thơ đắc Đạo, chẳng hạn như:
Gieo giống
Vào
bùn ngấu
Mới đi
được mươi bước
Cánh
đồng đã mọc đầy sương mù
Bài thơ bàn về việc gieo hạt, có ba động từ liên tiếp:
gieo, đi và mọc - miêu tả khả năng sinh sôi lạ thường của thiên nhiên. Chủ
đề của miêu tả ở đây là "hạt giống". Hạt giống mọc trong bùn
ngấu cũng như tâm hồn con người lớn lên trong tự nhiên. Nói cách khác, con
người cũng là hạt giống trong số vô vàn các loại cây trồng của vũ trụ.
Sáng
mồng một
Nhặt
được chiếc tất trẻ con
Mềm
Như
trái chín
Bài thơ kể về một việc rất bình dị. Một chiếc
tất khơi gợi sự hiện diện của một đứa trẻ và khơi dậy cảm giác dịu dàng và yêu
thương. Sự kiện diễn ra vào ngày đầu tiên của năm mới, nơi mà từ ngữ mềm
mại trở thành điểm chính của bài thơ.
Có thể nói, trong nền thơ ca Việt Nam đương đại,
những vần thơ của nhà thơ Mai Văn Phấn là những vần thơ bất ly thân, đa nghĩa
và vô cùng gần gũi với nghệ thuật hiện đại. Thơ của Mai Văn Phấn là một
hành trình đổi mới và khám phá liên tục, giữ một vị trí mới và đặc biệt mang
giá trị tinh thần văn hóa. Thơ có bản năng phong phú. Những bài thơ
này tượng trưng cho khả năng đặc biệt của tâm hồn nhạy cảm và phong phú của nhà
thơ.
Trong khi dịch những bài thơ của Mai Văn Phấn sang tiếng
Hin-đi, tôi cũng có cơ hội để hiểu biết thêm về truyền thống và văn hóa Việt
Nam. Hy vọng rằng, bạn đọc chúng ta cũng sẽ hiểu biết và được giàu có thêm
bằng văn hóa và truyền thống Việt Nam khi đọc tác phẩm này.